मुखपृष्ठम् · ⬆ शास्त्रीयविषयाः

अलङ्काराः

अलङ्क्रियतेऽनेनेति अलङ्कारः । काव्यस्याभूषणम् । शब्दतः अर्थतः वा काव्यस्य सौन्दर्यं वर्धयन्ति अलङ्काराः ।

• लक्षणम्
  उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥ (का०प्र० ८)

• वर्गीकरणम्
  अर्थालङ्काराणां वर्गाः रुय्यकस्य अलङ्कारसर्वस्वम् अनुसृत्य ।

शब्दालङ्काराः

शब्दपरिवृत्त्यसहाः – पर्यायशब्दे प्रयुक्ते अलङ्कारः नश्यति । कुवलयानन्दे केवलम् अर्थालङ्काराः निरूप्यन्ते, अतः अत्र कु० नास्ति ।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
अनुप्रासः	वर्णसाम्यमनुप्रासः । (का०प्र० ९) अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि स्वरस्य यत् । (सा०द० १०) स्वराणां भेदेऽपि व्यञ्जनानां पुनः पुनः आवृत्तिः । रसानुगुणः प्रकृष्टः न्यासः (अनु + प्र + आसः) । भेदाः – छेकः, वृत्तिः, लाटः ।	मुदाकरात्तमोदकं सदा विमुक्तिसाधकम् । कलाधरावतंसकं विलासिलोकरक्षकम् ॥ (गणेशपञ्चरत्नम्) ललितलवङ्गलतापरिशीलनकोमलमलयसमीरे । मधुकरनिकरकरम्बितकोकिलकूजितकुञ्जकुटीरे ॥ (गीतगोविन्दम् १) अत्र ल-कारस्य क-कारस्य च पुनः पुनः आवृत्तिः ।
छेकानुप्रासः	सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः । (का०प्र० ९) छेको व्यञ्जनसङ्घस्य सकृत्साम्यमनेकधा । (सा०द० १०) अनेकेषां व्यञ्जनानां तेनैव क्रमेण सकृत् (एकवारम्) आवृत्तिः । छेकाः विदग्धाः, तेषां प्रियः इति छेकानुप्रासः ।	चिन्तयामि हरिमेव सन्ततं मन्दमन्दहसिताननाम्बुजम् । मन्द-मन्द – न्द इति व्यञ्जनसङ्घस्य सकृदावृत्तिः । ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी । दध्रे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम् ॥ (का०प्र० ९) स्पन्द-मन्दी, क्षाम-काम इत्यत्र सकृदावृत्तिः ।
वृत्त्यनुप्रासः	एकस्याप्यसकृत्परः । (का०प्र० ९) अनेकस्यैकधा साम्यमसकृद्वाप्यनेकधा । एकस्य सकृदप्येष वृत्त्यनुप्रास उच्यते ॥ (सा०द० १०) एकस्य अनेकेषां वा व्यञ्जनानाम् असकृत् (बहुवारम्) आवृत्तिः । रसानुगुणवर्णविन्यासः वृत्तिः – उपनागरिका (माधुर्यव्यञ्जकवर्णैः), परुषा (ओजोव्यञ्जकवर्णैः), कोमला (शेषैः) ।	कलकलकण्ठकोकिलकुलं कूजति काननेषु । क-कारस्य ल-कारस्य च असकृदावृत्तिः । उन्मीलन्मधुगन्धलुब्धमधुपव्याधूतचूताङ्कुर- क्रीडत्कोकिलकाकलीकलकलैरुद्गीर्णकर्णज्वराः । नीयन्ते पथिकैः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षण- प्राप्तप्राणसमासमागमरसोल्लासैरमी वासराः ॥ (सा०द० १०)
लाटानुप्रासः	शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः । (का०प्र० ९) शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भेदे तात्पर्यमात्रतः । लाटानुप्रास इत्युक्तः ... ॥ (सा०द० १०) शब्दाः अर्थाश्च त एव पुनः आवर्तन्ते, केवलम् अन्वयभेदात् तात्पर्यं भिद्यते । लाटदेशजनप्रियः ।	यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ (का०प्र० ९) यस्य समीपे प्रिया नास्ति तस्य चन्द्रः अपि दावाग्निः; यस्य समीपे प्रिया अस्ति तस्य दावाग्निः अपि चन्द्रः । शब्दाः समानाः, तात्पर्यं भिन्नम् ।
यमकम्	अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकम् ... (का०प्र० ९) सत्यर्थे पृथगर्थायाः स्वरव्यञ्जनसंहतेः । क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते ॥ (सा०द० १०) स एव वर्णसमूहः तेनैव क्रमेण पुनः आवर्तते, किन्तु (सार्थकत्वे) भिन्नार्थकः; एकत्र निरर्थकः अपि भवितुम् अर्हति । अनुप्रासे केवलं व्यञ्जनसाम्यम्, यमके स्वरसहितः समग्रः वर्णसमूहः आवर्तते ।	शारदा शारदाम्भोजवदना वदनाम्बुजे । सर्वदा सर्वदास्माकं सन्निधिं सन्निधिं क्रियात् ॥ शारदा (सरस्वती) – शारद (शरत्कालीन); सर्वदा (सदा) – सर्वदा (सर्वप्रदा); सन्निधिम् (सामीप्यम्) – सत् + निधिम् । नवपलाशपलाशवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कजम् । मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् स सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैः ॥ (शिशु० ६।२)
श्लेषः	वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्भाषणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥ (का०प्र० ९) श्लिष्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने श्लेष इष्यते । (सा०द० १०) नानार्थसंश्रयः श्लेषः वर्ण्यावर्ण्योभयाश्रितः । (कु०) एकेनैव शब्देन युगपद् अनेके अर्थाः अभिधीयन्ते । द्विविधः – सभङ्गः (पदच्छेदभेदेन), अभङ्गः (अनेकार्थकपदेन) । मम्मटः अर्थश्लेषम् अपि (का०प्र० १०) निरूपयति – स पर्यायशब्देऽपि तिष्ठति ।	कादम्बरीरसज्ञानामाहारोऽपि न रोचते । कादम्बरी – बाणस्य कथा, मदिरा च । सर्वदो माधवः पायात् स यो गङ्गामदीधरत् । (का०प्र० ९) विष्णुपक्षे शिवपक्षे च – विवरणं सभङ्गश्लेषे द्रष्टव्यम् ।
अभङ्गश्लेषः	पदच्छेदम् अकृत्वैव अनेकार्थकपदानां प्रयोगेण अर्थद्वयलाभः ।	उच्चरद्भूरिकीलालः शुशुभे वाहिनीपतिः । कीलालः – रक्तम्, जलम् । वाहिनी – सेना, नदी । वाहिनीपतिः – सेनापतिः, समुद्रः ।
सभङ्गश्लेषः	एकस्यैव वर्णसमूहस्य भिन्नरीत्या पदच्छेदेन (सन्धिविच्छेदेन) भिन्नार्थकपदानां लाभः ।	सर्वदो माधवः पायात् स यो गङ्गामदीधरत् । सर्वदः माधवः ... यः अगम् (गोवर्धनं) गाम् (भूमिं) च अदीधरत् – कृष्णः रक्षतु । सर्वदा उमाधवः ... यः गङ्गाम् अदीधरत् – शिवः रक्षतु ।
वक्रोक्तिः	यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेषेण काक्वा वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥ (का०प्र० ९) अन्यस्यान्यार्थकं वाक्यमन्यथा योजयेद्यदि । अन्यः श्लेषेण काक्वा वा सा वक्रोक्तिस्ततो द्विधा ॥ (सा०द० १०) वक्रोक्तिः श्लेषकाकुभ्यामपरार्थप्रकल्पनम् । (कु०) वक्त्रा एकेन अभिप्रायेण उक्तं वाक्यं श्रोता श्लेषेण काका (स्वरविकारेण) वा अन्यार्थे योजयति । द्विविधा – श्लेषवक्रोक्तिः, काकुवक्रोक्तिः ।	(श्लेषवक्रोक्तिः – पार्वतीपरमेश्वरयोः संवादः) कस्त्वं शूली मृगय भिषजं नीलकण्ठः प्रियेऽहं केकामेकां कुरु पशुपतिर्नैव दृश्ये विषाणे । मुग्धे स्थाणुः स चरति कथं जीवितेशः प्रियायाः त्वं गच्छाटवीमिति हतवचाः पातु वश्चन्द्रचूडः ॥ शूली – त्रिशूलधारी / शूलरोगी; नीलकण्ठः – शिवः / मयूरः; पशुपतिः – शिवः / वृषभः; स्थाणुः – शिवः / वृक्षस्तम्भः; जीवितेशः – प्राणनाथः / यमः – सर्वत्र पार्वती अन्यम् अर्थं योजयति । (काकुवक्रोक्तिः) गुरुजनपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥ (का०प्र० ९) "नैष्यति" (न आगमिष्यति) इति उक्तम्; काकुस्वरेण "नैष्यति किम्? – एष्यत्येव" इति अर्थः ।
पुनरुक्तवदाभासः	पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा । एकार्थतेव ... (का०प्र० ९) आपाततो यदर्थस्य पौनरुक्त्येन भासनम् । पुनरुक्तवदाभासः स भिन्नाकारशब्दगः ॥ (सा०द० १०) भिन्नरूपाणां शब्दानाम् आपाततः (प्रथमश्रवणे) एकार्थता इव भासते, विचारे तु भिन्नार्थता ।	भुजङ्गकुण्डली व्यक्तशशिशुभ्रांशुशीतगुः । जगन्त्यपि सदापायादव्याच्चेतोहरः शिवः ॥ (का०प्र० ९) भुजङ्ग-कुण्डली, शशि-शीतगु इति पुनरुक्तम् इव भाति; वस्तुतः भुजङ्गकुण्डली (सर्पकुण्डलधारी), शीतगुः (चन्द्रः) शशिशुभ्रांशुः (चन्द्रवत् शुभ्रकान्तिः) इत्यादि भिन्नार्थाः ।
चित्रम्	तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता । (का०प्र० ९) पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यते । (सा०द० १०) वर्णविन्यासविशेषेण खड्ग-पद्म-मुरज-चक्र-आदि-आकृतयः प्रकाश्यन्ते, अथवा एकाक्षरादिप्रयोगः । काव्यत्वेन अधमम् इति मम्मटः ।	(एकाक्षरचित्रम् – न-कारमात्रेण) न नोननुन्नो नुन्नोनो नाना नानानना ननु । नुन्नोऽनुन्नो ननुन्नेनो नानेना नुन्ननुन्ननुत् ॥ (कि० १५।१४)

अर्थालङ्काराः

अर्थाश्रिताः – पर्यायशब्दे प्रयुक्तेऽपि अलङ्कारः तिष्ठति ।

सादृश्यमूलाः

उपमेयोपमानयोः सादृश्यम् आश्रित्य प्रवृत्ताः । भेदाभेदयोः प्राधान्यानुसारं विभागः ।

सादृश्यमूलानां सम्बन्धः (चित्रम्)

flowchart LR
    classDef default fill:#f9f9f9,stroke:#333,stroke-width:2px,font-family:Sanskrit,font-size:14px;
    classDef start fill:#fff9c4,stroke:#fbc02d,stroke-width:3px,font-weight:bold;
    classDef main fill:#e1f5fe,stroke:#0288d1,stroke-width:3px;
    classDef loop fill:#efebe9,stroke:#5d4037,stroke-width:2px;
    classDef mirror fill:#efe8e0,stroke:#e65100,stroke-width:2px;

    UPAMA["<b>उपमा</b><br/><small>(मुखं चन्द्र इव)</small>"]:::start

    VYATIREKA["<b>व्यतिरेकः</b><br/><small>(चन्द्रादपि ह्लादकमुखचन्द्रम्)<br/>उपमेयाधिक्यम्<br>शैला इवोन्नताः सन्तः प्रकृतिकोमलाः</small>"]:::loop
    UPAMEYOPAMA["<b>उपमेयोपमा</b><br/><small>(मुखमिव चन्द्रः, चन्द्र इव मुखम्)<br/>परस्परसादृश्यम्</small>"]:::loop
    ANANVAYA["<b>अनन्वयः (चरमसीमा)</b><br/><small>(मुखं मुखमिव)</small>"]:::loop

    %% मुख्य-क्षितिज-अक्षः (The Metaphorical Absorption Axis)
    RUPAKA["<b>रूपकम्</b><br/><small>(मुखचन्द्रः)<br/>अभेदारोपः</small>"]:::main
    UTPREKSHA["<b>उत्प्रेक्षा</b><br/><small>(मुखं चन्द्रो मन्ये)<br/>संभावना/शङ्का</small>"]:::main
    APAHNUTI["<b>अपह्नुतिः</b><br/><small>(नेदं मुखं, चन्द्र एषः)<br/>सत्यगोपनं-आरोपः</small>"]:::main
    ATISHAYOKTI["<b>अतिशयोक्तिः</b><br/><small>(दिवि चन्द्रः सञ्चरति)<br/>निगीर्याध्यवसानम्</small>"]:::main

    %% मध्यगामी-सेतुः (Diagonal Bridge)
    NIDARSHANA["<b>निदर्शना</b><br/><small>(सूर्यवंशवर्णनं/अल्पमतिः समुद्रतरणम्/उड्डुपः)<br/>असंभवद्वस्तुसम्बन्धः</small>"]

    %% स्मरणालङ्कारः (Cognitive Trigger)
    SMARAN["<b>स्मरणम्</b><br/><small>(मुखं दृष्ट्वा चन्द्रं स्मरामि)<br/>सदृशवस्तुदर्शनेन स्मृतिः</small>"]

    %% वाक्यसाम्य-अक्षः (The Lower Axis: Sentential Parallelism)
    PRATIVASTUPAMA["<b>प्रतिवस्तूपमा</b><br/><small>(वाक्यद्वये एकधर्मस्य भिन्नशब्दैः कथनम्)</small>"]:::mirror
    DRISHTANTA["<b>दृष्टान्तः</b><br/><small>(बिम्ब-प्रतिबिम्बभावः)<br/>सदृशधर्मयोः पृथङ्ग् निर्देशः</small>"]:::mirror
    DIPAKA["<b>दीपकम्</b><br/><small>(देहलीदीपन्यायः)<br/>एकस्यैव क्रिया/कारकपदस्य बहुत्रान्वयः</small>"]:::mirror

    %% सम्बन्धाः (Connections & Flows)
    %% भवतः नूतन-क्रमः (Your Suggested Path)
    UPAMA --> |<small>उत्कर्षः</small>| VYATIREKA
    VYATIREKA --> |<small>क्षेत्रसङ्कोचः</small>| UPAMEYOPAMA
    UPAMEYOPAMA --> |<small>अद्वितीयत्वम्</small>| ANANVAYA

    %% अभेद-प्रवाहः (Absorption Path)
    UPAMA --> |<small>भेदत्यागः / अभेदः</small>| RUPAKA
    RUPAKA --> |<small>संभावना-आरम्भः</small>| UTPREKSHA
    UTPREKSHA --> |<small>निषेधपूर्वक-आरोपः</small>| APAHNUTI
    APAHNUTI --> |<small>पूर्ण-निगरणम्</small>| ATISHAYOKTI

    %% अन्ये सम्बन्धाः
    RUPAKA -.-> |<small>असंभव-सम्बन्धः</small>| NIDARSHANA
    UTPREKSHA -.-> NIDARSHANA
    UPAMA --> |<small>संस्कार-जागृतिः</small>| SMARAN

    UPAMA ---> |<small>वाक्यार्थ-साम्यम्</small>| PRATIVASTUPAMA
    PRATIVASTUPAMA --> |<small>बिम्ब-प्रतिबिम्ब-नियमः</small>| DRISHTANTA
    DRISHTANTA --> |<small>लाघव-प्रक्रिया</small>| DIPAKA

भेदाभेदतुल्यप्रधानाः

यत्रोपमेयोपमानयोः भेदस्तथा अभेदः इत्युभयमपि समानरूपेण मुख्यतया प्रतीयते। उपमानस्य उपमेयस्य च पृथक् सत्ता स्पष्टा भवति, किन्तु सादृश्यमपि तावदेव दृढम् अस्ति।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
उपमा	साधर्म्यमुपमा भेदे । (का०प्र० १०) साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः । (सा०द० १०) उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । (कु०) भिन्नयोः उपमेयोपमानयोः एकस्मिन् वाक्ये वाच्यं (शब्देन उक्तं) साधर्म्यम् । अङ्गानि – उपमेयम्, उपमानम्, साधारणधर्मः, उपमावाचकः (इव, यथा, वत्, तुल्य, सदृश ...) । चत्वारि अपि उक्तानि चेत् पूर्णोपमा, एकं द्वे त्रीणि वा लुप्तानि चेत् लुप्तोपमा ।	तस्याः मुखं चन्द्र इव सुन्दरम् अस्ति । मुखम् – उपमेयम्, चन्द्रः – उपमानम्, सुन्दरम् – धर्मः, इव – वाचकः – पूर्णोपमा । "चन्द्रमुखी" – लुप्तोपमा । हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते । (कु०) वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ (रघु० १।१) समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव । (रा० १।१।१७)
मालोपमा	मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दृश्यते । (सा०द० १०) एकस्य उपमेयस्य बहूनि उपमानानि मालारूपेण उच्यन्ते ।	सूर्य इव प्रतापेन, चन्द्र इव आह्लादकत्वेन, समुद्र इव गाम्भीर्येण राजा एषः विभाति । वारिजेनेव सरसी शशिनेव निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीर्मनोहरा ॥ (सा०द० १०)
शाब्द्युपमा	श्रौती यथेववाशब्दा इवार्थो वा वतिर्यदि । आर्थी तुल्यसमानाद्यास्तुल्यार्थो यत्र वा वतिः ॥ (सा०द० १०) यत्र इव-यथा-वा-आदयः शब्दाः साक्षात् उपमानोपमेयभावं बोधयन्ति, श्रवणमात्रेण सादृश्यं प्रतीयते – सा शाब्दी (श्रौती) उपमा । तुल्य-सदृश-समान-आदिभिः तु अर्थविचारेण प्रतीयते – सा आर्थी ।	कमलमिव मुखम् । (शाब्दी) – कमलेन तुल्यं मुखम् । (आर्थी) स्वप्नेऽपि समरे शत्रुं विजयश्रीर्न मुञ्चति । प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनभर्तृका यथा ॥ यथा-शब्देन साक्षात् सादृश्यप्रतीतिः ।
अनन्वयः	उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे । अनन्वयः । (का०प्र० १०) उपमानोपमेयत्वमेकस्यैव त्वनन्वयः । (सा०द० १०) उपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः ॥ (कु०) एकम् एव वस्तु उपमानम् उपमेयं च – तस्य समः अन्यः नास्ति इति व्यज्यते (अन्वयः = सम्बन्धः अन्येन नास्ति) ।	गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ॥ (रा० युद्धकाण्डम्) रामरावणयुद्धस्य तुल्यम् अन्यत् युद्धं नास्ति ।
उपमेयोपमा	विपर्यास उपमेयोपमा तयोः । (का०प्र० १०) पर्यायेण द्वयोस्तच्चेदुपमेयोपमा मता । (सा०द० १०) उपमेयोपमानयोः परस्परं विपर्ययेण उपमा – अ इव ब, ब इव अ । अतः तृतीयः सदृशः नास्ति इति व्यज्यते ।	मुखं चन्द्र इव, चन्द्रो मुखमिव । कमलेव मतिर्मतिरिव कमला ... (का०प्र० १०) लक्ष्मीः बुद्धिः इव, बुद्धिः लक्ष्मीः इव – उभे परस्परं सदृशे ।
स्मरणम्	यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणम् । (का०प्र० १०) सदृशानुभवाद्वस्तुस्मृतिः स्मरणमुच्यते । (सा०द० १०) सदृशस्य वस्तुनः दर्शनेन पूर्वानुभूतस्य वस्तुनः स्मृतिः (सादृश्यमूलैव, न तु साधारणी स्मृतिः) ।	चन्द्रं दृष्ट्वा प्रियायाः मुखं स्मरति विरही । तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः । मद्गेहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततडितं त्वां तमेव स्मरामि ॥ (मेघ० उत्तरमेघः) विद्युद्वेष्टितं मेघं दृष्ट्वा कनककदलीवेष्टितस्य क्रीडाशैलस्य स्मरणम् ।

अभेदप्रधानाः – आरोपगर्भाः

उपमेयस्य उपमानेन सह साक्षात् अभेदः प्रतिपाद्यते, किन्तु उपमेयम् (प्रकृतम्) पुरतः प्रत्यक्षतया तिष्ठति, उपमेये उपमानस्य आरोपः क्रियते।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
रूपकम्	तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । (का०प्र० १०) रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपह्नवे । (सा०द० १०) विषय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विषयस्य यत् । रूपकम् ... (कु०) अतिसाम्यात् उपमेये (विषये) उपमानस्य (विषयिणः) अभेदेन आरोपः । उपमेयस्य निषेधः न क्रियते (निरपह्नवे) – एतेन अपह्नुतेः भेदः । उपमायां भेदः स्फुटः, रूपके अभेदः ।	मुखचन्द्रः । अयं राजा साक्षात् परमेश्वरः । मुखे चन्द्रत्वस्य, राज्ञि परमेश्वरत्वस्य आरोपः । अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः । यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ॥ काव्ये संसारत्वस्य, कवौ प्रजापतित्वस्य आरोपः ।
परिणामः	विषयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि । परिणामः ... (सा०द० १०) परिणामः क्रियार्थश्चेद्विषयी विषयात्मना । (कु०) आरोप्यमाणम् उपमानं (विषयी) उपमेयरूपेण (विषयात्मना) परिणम्य प्रकृतकार्ये उपयुज्यते । रूपके उपमानम् अलङ्कारमात्रम्, परिणामे क्रियायां साक्षाद् उपयोगि । मम्मटः पृथक् न गणयति ।	प्रसन्नेन दृगब्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा । (कु०) अब्जेन वीक्षणं न सम्भवति; अब्जं दृग्रूपेण परिणम्य वीक्षणक्रियायाम् उपयुज्यते ।
सन्देहः	ससन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः । (का०प्र० १०) सन्देहः प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभोत्थितः । (सा०द० १०) सादृश्यात् प्रकृते (उपमेये) अन्यस्य (उपमानस्य) कविप्रतिभाकल्पितः संशयः – "किम् इदम् अ उत ब?" । कविकल्पितः चमत्कारी एव संशयः अलङ्कारः, न तु लौकिकः । का०प्र० "ससन्देहः" इति नाम ।	किम् इदं मुखम्, उत गगनात् पतितः चन्द्रः ? अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ (विक्रमोर्वशीयम् १) उर्वश्याः स्रष्टा चन्द्रः, मदनः, वसन्तः वा इति संशयः ।
भ्रान्तिमान्	भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने । (का०प्र० १०) साम्यादतस्मिंस्तद्बुद्धिर्भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्थितः । (सा०द० १०) सादृश्यात् एकं वस्तु अन्यत् इति निश्चयेन (न संशयेन) ज्ञायते । सन्देहे संशयः, भ्रान्तिमति मिथ्यानिश्चयः । कविकल्पिता चमत्कारिणी एव भ्रान्तिः अलङ्कारः ।	मुखं चन्द्रं मत्वा चकोरः तत्र धावति । कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेढि शशिनः तरुच्छिद्रप्रोतान्बिसमिति करी सङ्कलयति । रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विप्लवयति ॥ (का०प्र० १० उदाहृतम्) चन्द्रकिरणान् मार्जारः दुग्धं, करी बिसं, वनिता वस्त्रं मन्यते ।
उल्लेखः	क्वचिद्भेदाद्ग्रहीतॄणां विषयाणां तथा क्वचित् । एकस्यानेकधोल्लेखो यः स उल्लेख उच्यते ॥ (सा०द० १०) बहुभिर्बहुधोल्लेखादेकस्योल्लेख इष्यते । (कु०) एकम् एव वस्तु ग्रहीतृभेदात् (द्रष्टृभेदात्) विषयभेदात् वा अनेकप्रकारेण वर्ण्यते । मम्मटः पृथक् न गणयति ।	स्त्रीभिः कामोऽर्थिभिः स्वर्द्रुः कालः शत्रुभिरैक्षि सः । (कु०) स एव राजा स्त्रीभिः कामदेवः, याचकैः कल्पवृक्षः, शत्रुभिः यमः इति दृष्टः ।
अपह्नुतिः	प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नुतिः । (का०प्र० १०) प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थापनं स्यादपह्नुतिः । (सा०द० १०) शुद्धापह्नुतिरन्यस्यारोपार्थो धर्मनिह्नवः । (कु०) सादृश्यात् प्रकृतस्य (उपमेयस्य) निषेधं कृत्वा अप्रकृतस्य (उपमानस्य) स्थापना । अपह्नुतिः = निह्नवः, गोपनम् ।	नायं सुधांशुः किं तर्हि व्योमगङ्गासरोरुहम् । (कु०) नेदं नभोमण्डलमम्बुराशिर्नैताश्च तारा नवफेनभङ्गाः । नायं शशी कुण्डलितः फणीन्द्रो नासौ कलङ्कः शयितो मुरारिः ॥ इदं नभोमण्डलं न, अपि तु समुद्रः; एताः ताराः न, अपि तु फेनाः; अयं चन्द्रः न, अपि तु कुण्डलितः शेषः; कलङ्कः न, अपि तु शयितः विष्णुः ।

अभेदप्रधानाः – अध्यवसायगर्भाः

अध्यवसायः – विषयनिगरणेन (उपमेयम् अनुक्त्वा) विषयिणा (उपमानेन) अभेदप्रतिपत्तिः ।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
उत्प्रेक्षा	सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । (का०प्र० १०) भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना । (सा०द० १०) सम्भावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मना । (कु०) प्रकृतस्य (उपमेयस्य) उपमानरूपेण सम्भावना (कल्पना) – "मन्ये अयं स एव" । साध्यवसाया (अनिश्चिता) – अतिशयोक्तौ तु सिद्धाध्यवसाया । वाचकाः – मन्ये, शङ्के, ध्रुवम्, प्रायः, नूनम्, इव । भेदाः – वस्तूत्प्रेक्षा, हेतूत्प्रेक्षा, फलोत्प्रेक्षा ।	लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । (मृच्छकटिकम् १) अन्धकारः अङ्गानि लिम्पति इव, आकाशम् अञ्जनं वर्षति इव – वस्तूत्प्रेक्षा । पुनर्ग्रहीतुं नियमस्थया तया द्वयेऽपि निक्षेप इवार्पितं द्वयम् । लतासु तन्वीषु विलासचेष्टितं विलोलदृष्टं हरिणाङ्गनासु च ॥ (कुमार० ५।१३) तपस्यन्ती पार्वती विलासं लतासु, चञ्चलदृष्टिं हरिणीषु पुनर्ग्रहणार्थं न्यासरूपेण स्थापितवती इव ।
अतिशयोक्तिः	निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा ... ॥ (का०प्र० १०) सिद्धत्वेऽध्यवसायस्यातिशयोक्तिर्निगद्यते । (सा०द० १०) रूपकातिशयोक्तिः स्यान्निगीर्याध्यवसानतः । (कु०) लोकसीमातिक्रान्तं वर्णनम् । मुख्यः प्रकारः – उपमेयं निगीर्य (अनुक्त्वा) केवलम् उपमानेन तस्य कथनम् (सिद्धः अध्यवसायः) । अन्ये प्रकाराः – अभेदे भेदः, भेदे अभेदः, सम्बन्धे असम्बन्धः, असम्बन्धे सम्बन्धः, कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययः ।	सिंहः आगच्छति । (वीरः पुरुषः सिंहशब्देनैव उक्तः) पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निःसरन्ति शिताः शराः । (कु०) नेत्रे नीलोत्पलद्वन्द्वेन, कटाक्षाः शरैः – उपमेयम् अनुक्त्वा । कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ (का०प्र० १० उदाहृतम्) कमलम् – मुखम्, कुवलये – नेत्रे, कनकलतिका – शरीरम् ।

गम्यौपम्याश्रयाः – पदार्थवाक्यार्थगताः

औपम्यं (सादृश्यम्) शब्देन न उच्यते, किन्तु पदार्थद्वारा वाक्यद्वारा वा गम्यते ।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
दृष्टान्तः	दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् । (का०प्र० १०) दृष्टान्तस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिबिम्बनम् । (सा०द० १०) चेद्बिम्बप्रतिबिम्बत्वं दृष्टान्तस्तदलङ्कृतिः । (कु०) उपमेयवाक्यम् उपमानवाक्यं च पृथक्; तयोः धर्मौ भिन्नौ अपि सदृशौ – बिम्बप्रतिबिम्बभावः । प्रतिवस्तूपमायां तु एकः एव धर्मः भिन्नशब्दाभ्याम् उच्यते (वस्तुप्रतिवस्तुभावः) ।	राजा प्रजाः रक्षति, सूर्यः लोकं प्रकाशयति । रक्षणं प्रकाशनं च भिन्नौ धर्मौ, किन्तु परस्परं प्रतिबिम्बभूतौ । त्वमेव कीर्तिमान् राजन् विधुरेव हि कान्तिमान् । (कु०) अविदितगुणापि सत्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् । अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला ॥ (का०प्र० १०)
दीपकम्	सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ (का०प्र० १०) अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकं तु निगद्यते । अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत् ॥ (सा०द० १०) वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः । (कु०) प्रस्तुतानाम् अप्रस्तुतानां च पदार्थानां सकृत् (एकवारम्) एकः समानधर्मः उच्यते । यथा एकः दीपः गृहस्थितं सर्वं वस्तु प्रकाशयति, तथा एका क्रिया सकलं वाक्यं दीपयति । द्विविधम् – क्रियादीपकम् (एका क्रिया अनेकैः कारकैः अन्वेति), कारकदीपकम् (एकं कारकम् अनेकासु क्रियासु अन्वेति) ।	मदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः । (कु०) "भाति" इति एकः धर्मः प्रस्तुतेन राज्ञा अप्रस्तुतेन कलभेन च अन्वेति – क्रियादीपकम् । सा गृहम् आगच्छति, पश्यति, हसति, उपविशति च । एकं कारकम् (सा) अनेकासु क्रियासु – कारकदीपकम् ।
निदर्शना	निदर्शना । अभवन्वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ (का०प्र० १०) सम्भवन्वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन्वापि कुत्रचित् । यत्र बिम्बानुबिम्बत्वं बोधयेत्सा निदर्शना ॥ (सा०द० १०) वाक्यार्थयोः सदृशयोरैक्यारोपो निदर्शना । (कु०) द्वयोः वाक्यार्थयोः असम्भवः अभेदसम्बन्धः उक्तः, सः सादृश्ये पर्यवस्यति – "यत् इदं, तत् तत्" । रूपके पदार्थयोः अभेदारोपः, निदर्शनायां वाक्यार्थयोः ।	यद्दातुः सौम्यता सेयं पूर्णेन्दोरकलङ्कता । (कु०) दातुः सौम्यता एव पूर्णचन्द्रस्य निष्कलङ्कता – असम्भवः अभेदः सादृश्यं बोधयति । क्व सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः । तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ (रघु० १।२) अल्पमत्या रघुवंशवर्णनम् उडुपेन सागरतरणम् इव – उत्तरार्धे निदर्शना (पूर्वार्धे विषमम्) ।
प्रतिवस्तूपमा	प्रतिवस्तूपमा तु सा । सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः ॥ (का०प्र० १०) प्रतिवस्तूपमा सा स्याद्वाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः । एकोऽपि धर्मः सामान्यो यत्र निर्दिश्यते पृथक् ॥ (सा०द० १०) वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता । (कु०) उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च एकः एव साधारणधर्मः भिन्नशब्दाभ्यां द्विः उच्यते । वाचकः (इव) नास्ति – सादृश्यं गम्यते ।	तापेन भ्राजते सूरः शूरश्चापेन राजते । (कु०) भ्राजते – राजते: एकः एव धर्मः (शोभनम्) शब्दभेदेन । सिंहः शौर्येण शोभते, नृपः पराक्रमेण विराजते ।
तुल्ययोगिता	नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता । (का०प्र० १०) पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत् । एकधर्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता ॥ (सा०द० १०) वर्ण्यानामितरेषां वा धर्मैक्यं तुल्ययोगिता । (कु०) केवलं प्रस्तुतानां, केवलम् अप्रस्तुतानां वा एकः धर्मः सकृत् उच्यते । दीपके तु प्रस्तुताप्रस्तुतयोः उभयोः ।	तव मुखं कीर्तिश्च लोके उज्ज्वले । मुखं कीर्तिः च – उभे प्रस्तुते; "उज्ज्वले" इति एकः धर्मः । सङ्कुचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि च । (कु०) चन्द्रोदये (प्रस्तुते) कमलानि स्वैरिणीमुखानि च सङ्कुचन्ति ।

गम्यौपम्याश्रयाः – भेदप्रधानाः

यत्र सादृश्यं तु व्यङ्ग्यं भवति, किन्तु उपमेयोपमानयोः उत्कर्षः वा व्यतिरेकः मुख्यतया भासते।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
व्यतिरेकः	उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः । (का०प्र० १०) आधिक्यमुपमेयस्योपमानान्न्यूनताथवा । व्यतिरेकः ... (सा०द० १०) व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः । (कु०) सादृश्ये सत्यपि उपमानात् उपमेयस्य आधिक्यं (क्वचित् न्यूनता अपि) वर्ण्यते – "स इव, किन्तु ततः अधिकः" ।	शैला इवोन्नताः सन्तः किन्तु प्रकृतिकोमलाः । (कु०) सज्जनाः पर्वतवत् उन्नताः, किन्तु पर्वतेभ्यः अधिकं – स्वभावेन मृदवः । लौकिकानां हि साधूनामर्थं वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुधावति ॥ (उ०रा० १।१०) लौकिकसाधुभ्यः आद्यर्षीणाम् आधिक्यम् ।
सहोक्तिः	सा सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् । (का०प्र० १०) सहोक्तिः सहभावश्चेद्भासते जनरञ्जनः । (कु०) "सह"-अर्थकशब्दबलात् एकं पदम् (क्रिया धर्मो वा) द्वयोः अन्वेति, चमत्कारकत्वेन । प्रायः अतिशयोक्तिमूला ।	दिगन्तमगमत्तस्य कीर्तिः प्रत्यर्थिभिः सह । (कु०) तस्य कीर्तिः शत्रुभिः सह दिगन्तं गता – कीर्तिः प्रसृता, शत्रवः पलायिताः । सूर्येण सह कमलानि विकसन्ति ।
विनोक्तिः	विनोक्तिर्यद्विनान्येन नासाध्वन्यदसाधु वा । (सा०द० १०) "विना"-शब्दप्रयोगेण एकेन विना अन्यस्य असौन्दर्यम् (क्वचित् सौन्दर्यम्) उच्यते ।	विना वसन्तं न शोभते वनम्, विना विनयं न शोभते विद्या । (असौन्दर्ये) विना खलैः शोभते सभा । (सौन्दर्ये – खलानाम् अभावेन सभायाः शोभा)

गम्यौपम्याश्रयाः – विशेषणविच्छित्तिगम्यार्थाश्रयाः

यत्र सादृश्यस्य बोधः न तु साक्षात् पदेन, अपि तु विशेषणानां द्व्यर्थकता तथा चमत्कारपूर्णरचनया जायते।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
अर्थान्तरन्यासः	सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते । यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ (का०प्र० १०) उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्यात्सामान्यविशेषयोः । (कु०) विशेषस्य (विशिष्टघटनायाः) सामान्येन (सामान्यनियमेन) समर्थनम्, सामान्यस्य वा विशेषेण । "हि", "खलु" इति प्रायः । काव्यलिङ्गे तु हेतुः, न सामान्यविशेषभावः ।	हनूमानब्धिमतरद्दुष्करं किं महात्मनाम् । (कु०) हनुमतः समुद्रतरणं (विशेषः) "महात्मनां किं दुष्करम्" (सामान्यम्) इति समर्थितम् । अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ॥ (कुमार० १।३) हिमालये हिमस्य दोषत्वाभावः (विशेषः) "एकः दोषः गुणसमूहे निमज्जति" (सामान्यम्) इति समर्थितः ।
अप्रस्तुतप्रशंसा	अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया । (कु०) कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ (का०प्र० १०) अप्रस्तुतस्य वर्णनेन प्रस्तुतस्य बोधनम् । पञ्चधा – कार्ये प्रस्तुते कारणस्य, कारणे कार्यस्य, सामान्ये विशेषस्य, विशेषे सामान्यस्य, तुल्ये तुल्यस्य कथनम् (अन्योक्तिः) । समासोक्तेः विपरीता – तत्र प्रस्तुतवर्णनेन अप्रस्तुतं गम्यते । अत्र व्यञ्जनाद्वारा अवगमनम् ।	एकः कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते । (कु०) चातकस्य (अप्रस्तुतस्य) प्रशंसया इन्द्रात् अन्यं न याचमानस्य मानिनः पुरुषस्य (प्रस्तुतस्य) प्रशंसा – तुल्यनिबन्धना (अन्योक्तिः) । हंसैः पद्मवनं त्यक्तं वायसैः परिपूरितम् । सज्जनैः त्यक्ता सभा दुर्जनैः पूरिता इति गम्यते ।
समासोक्तिः	परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः । (का०प्र० १०) समासोक्तिः समैर्यत्र कार्यलिङ्गविशेषणैः । व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥ (सा०द० १०) समासोक्तिः परिस्फूर्तिः प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य चेत् । (कु०) श्लिष्टैः समैः वा विशेषणैः प्रस्तुतस्य वर्णने अप्रस्तुतस्य व्यवहारः (प्रायः नायकनायिकाव्यवहारः) संक्षेपेण (समासेन) प्रतीयते | अप्रस्तुतपशंसायाः विपरीता । अत्र परिस्फुर्तिः व्यञ्जनाद्वारा प्रतीयते ।	उपोढरागेण विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद्गलितं न लक्षितम् ॥
व्याजस्तुतिः	व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा । (का०प्र० १०) आपाततः निन्दा, वस्तुतः स्तुतिः – अथवा आपाततः स्तुतिः, वस्तुतः निन्दा । व्याजेन (छलेन) स्तुतिः, व्याजरूपा स्तुतिः वा ।	हे राजन्, तव दानेन सर्वे याचकाः धनिकाः अभवन् – अहो, त्वया याचकानां वंशः एव नाशितः ! आपाततः निन्दा, वस्तुतः दानशीलतायाः स्तुतिः ।
परिकरः	विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः । (का०प्र० १०) उक्तिर्विशेषणैः साभिप्रायैः परिकरो मतः । (सा०द० १०) अलङ्कारः परिकरः साभिप्राये विशेषणे । (कु०) यत्र प्रयुक्तानि विशेषणानि साकूतानि (साभिप्रायाणि) – प्रकृतकार्यस्य उपयोगिनम् अर्थं सूचयन्ति ।	सुधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः । (कु०) चन्द्रशेखरः तापं हरतु – चन्द्रः शीतलः इति विशेषणं तापहरणे साभिप्रायम् । अङ्गराज! सेनापते! द्रोणविद्रोहिन्! रक्षैनं राजानम्... अत्र अङ्गराजादीनि विशेषणानि कर्णस्य सामर्थ्यं सूचयितुं साभिप्रायाणि ।
पर्यायोक्तम्	पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्वचः । (का०प्र० १०) पर्यायोक्तं यदा भङ्ग्या गम्यमेवाभिधीयते । (सा०द० १०) पर्यायोक्तं तु गम्यस्य वचो भङ्ग्यन्तराश्रयम् । (कु०) वक्तव्यम् अर्थं साक्षात् (वाच्यवाचकभावेन) न उक्त्वा प्रकारान्तरेण (भङ्ग्या) कथनम् ।	नमस्तस्मै कृतौ येन मुधा राहुवधूस्तनौ । (कु०) "राहोः शिरः छिन्नवान् विष्णुः" इति साक्षात् न उक्तम्; "येन राहुपत्न्याः स्तनौ व्यर्थौ कृतौ" इति भङ्ग्या उक्तम् ।
आक्षेपः	निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ (का०प्र० १०) वस्तुनो वक्तुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये । निषेधाभास आक्षेपः ... (सा०द० १०) वक्तुम् इष्टस्य अर्थस्य विशेषबोधनाय आपाततः निषेधः । द्विविधः – उक्तविषयः (उक्त्वा निषेधः), वक्ष्यमाणविषयः (वक्तुम् आरभ्य निषेधः) ।	त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे । इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥ (उ०रा० ३।२६) "अथवा किमतः परेण" इति उक्तस्य निषेधः – दुःखातिशयः व्यज्यते (उक्तविषयः) ।

विरोधमूलाः

आपाततः विरोधः प्रतीयते, विचारेण स परिह्रियते ।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
विरोधाभासः	विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । (का०प्र० १०) आभासत्वे विरोधस्य विरोधाभास इष्यते । (कु०) वस्तुतः विरोधः नास्ति, किन्तु विरुद्धम् इव उच्यते – प्रायः श्लेषेण परिहारः । का०प्र०-सा०द०-योः "विरोधः" इति नाम ।	विनापि तन्वि हारेण वक्षोजौ तव हारिणौ । (कु०) हारं विना हारिणौ (हारयुक्तौ)? – विरोधः; हारिणौ = मनोहरौ इति परिहारः ।
विभावना	क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना । (का०प्र० १०) विभावना विना हेतुं कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते । (सा०द० १०) विभावना विनापि स्यात्कारणं कार्यजन्म चेत् । (कु०) प्रसिद्धं कारणं विना अपि कार्यस्य उत्पत्तिः वर्ण्यते ।	अप्यलाक्षारसासिक्तं रक्तं त्वच्चरणद्वयम् । (कु०) लाक्षारसं विना अपि चरणौ रक्तौ – स्वाभाविकी अरुणिमा । विना मद्यं मत्ता सा यौवनेन ।
विशेषोक्तिः	विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः । (का०प्र० १०) सति हेतौ फलाभावे विशेषोक्तिस्तथा द्विधा । (सा०द० १०) कार्याजनिर्विशेषोक्तिः सति पुष्कलकारणे । (कु०) सम्पूर्णे कारणे सति अपि कार्यस्य अनुत्पत्तिः – विभावनायाः विपरीता ।	हृदि स्नेहक्षयो नाभूत् स्मरदीपे ज्वलत्यपि । (कु०) दीपे ज्वलति स्नेहः (तैलम्) क्षीयते – किन्तु कामदीपे ज्वलति अपि स्नेहः (प्रेम) न क्षीणः । प्रभूते सत्यपि धने कृपणः न ददाति ।
असङ्गतिः	भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसङ्गतिः ॥ (का०प्र० १०) कार्यकारणयोर्भिन्नदेशतायामसङ्गतिः । (सा०द० १०) विरुद्धं भिन्नदेशत्वं कार्यहेत्वोरसङ्गतिः । (कु०) कारणम् एकत्र, कार्यम् अन्यत्र वर्ण्यते ।	विषं जलधरैः पीतं मूर्च्छिताः पथिकाङ्गनाः । (कु०) विषं (जलम्) मेघैः पीतम्, मूर्च्छा तु प्रोषितपतिकानाम् – वर्षाकाले विरहः ।
विषमम्	क्वचिद्यदतिवैधर्म्यान्न श्लेषो घटनामियात् । ... (का०प्र० १०) विषमं वर्ण्यते यत्र घटनाननुरूपयोः । (कु०) अननुरूपयोः (परस्परम् अयोग्ययोः) वस्तुनोः सम्बन्धः वर्ण्यते – "क्व इदं क्व च तत्" । अन्ये प्रकाराः – कर्तुः इष्टफलाभावः अनर्थप्राप्तिश्च; कारणगुणविरुद्धं कार्यम् ।	क्वेयं शिरीषमृद्वङ्गी क्व तावन्मदनज्वरः । (कु०) मनीषिताः सन्ति गृहेषु देवतास्तपः क्व वत्से क्व च तावकं वपुः । पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीषपुष्पं न पुनः पतत्रिणः ॥ (कुमार० ५।४) कठोरं तपः कोमलं च पार्वत्याः शरीरम् – अननुरूपयोः योगः ।
समम्	समं योग्यतया योगो यदि सम्भावितः क्वचित् । (का०प्र० १०) समं स्याद्वर्णनं यत्र द्वयोरप्यनुरूपयोः । (कु०) विषमस्य विपरीतम् – परस्परं योग्ययोः (अनुरूपयोः) वस्तुनोः सम्बन्धस्य प्रशंसा ।	अनुरूपेण वरेण सह वध्वाः विवाहः । स्वानुरूपं कृतं सद्म हारेण कुचमण्डलम् । (कु०)
अन्योन्यम्	अन्योन्यमुभयोरेकक्रियायाः करणं मिथः । (का०प्र० १०) अन्योन्यं नाम यत्र स्यादुपकारः परस्परम् । (कु०) द्वौ परस्परम् एकाम् एव क्रियां (उपकारं, शोभादिकं) कुरुतः ।	त्रियामा शशिना भाति शशी भाति त्रियामया । (कु०) रात्रिः चन्द्रेण, चन्द्रः रात्र्या शोभते ।
विशेषः	विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । ... (का०प्र० १०) विशेषः ख्यातमाधारं विनाप्याधेयवर्णनम् । (कु०) प्रसिद्धम् आधारं विना अपि आधेयस्य स्थितिः; एकस्य युगपद् अनेकत्र स्थितिः; एककार्यारम्भे अशक्यस्य अन्यकार्यस्य सिद्धिः – त्रिविधः ।	गतेऽपि सूर्ये दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः । (कु०) सूर्ये अस्तं गते अपि तस्य किरणाः दीपेषु स्थित्वा तमः नाशयन्ति – आधारं विना आधेयम् ।

शृङ्खलामूलाः

पूर्वपूर्वपदार्थेन उत्तरोत्तरपदार्थस्य शृङ्खलावत् सम्बन्धः ।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
कारणमाला	यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात् ... (का०प्र० १०) परं परं प्रति यदा पूर्वपूर्वस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात् ... (सा०द० १०) गुम्फः कारणमाला स्याद्यथाप्राक्प्रान्तकारणैः । (कु०) पूर्वं पूर्वं कारणम्, उत्तरम् उत्तरं कार्यम् – कार्यकारणशृङ्खला ।	नयेन श्रीः श्रिया त्यागस्त्यागेन विपुलं यशः । (कु०) ध्यायतो विषयान्पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोऽभिजायते ॥ (गीता २।६२)
एकावली	स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्वं परं परम् । विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ (का०प्र० १०) गृहीतमुक्तरीत्यार्थश्रेणिरेकावली मता । (कु०) उत्तरम् उत्तरं वस्तु पूर्वस्य पूर्वस्य विशेषणरूपेण स्थाप्यते (विधीयते) अपोह्यते (निषिध्यते) वा – एकसरी माला इव ।	न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदन्ति धर्मम् । नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत्सत्यं यच्छलेनाभ्युपेतम् ॥ (महाभारतम्, उद्योगपर्व) सभा – वृद्धाः – धर्मः – सत्यम् इति शृङ्खला (अपोहनेन) ।
सारः	उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः । (का०प्र० १०) उत्तरोत्तरमुत्कर्षो वस्तुनः सार उच्यते । (सा०द० १०) उत्तरोत्तरं वस्तूनाम् उत्कर्षः (क्वचित् अपकर्षः) परमावधिपर्यन्तं वर्ण्यते ।	मधुरं मधु, ततः मधुरा सुधा, ततोऽपि मधुरं सत्कवेः वचः ।

न्यायमूलाः

तर्कन्यायमूलाः

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
काव्यलिङ्गम्	काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता । (का०प्र० १०) हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिङ्गं निगद्यते । (सा०द० १०) समर्थनीयस्यार्थस्य काव्यलिङ्गं समर्थनम् । (कु०) हेतुः वाक्यार्थरूपेण पदार्थरूपेण वा उच्यते (हि, यतः इत्यादि हेतुवाचकं विना) । अर्थान्तरन्यासे सामान्यविशेषभावेन समर्थनम्, काव्यलिङ्गे कारणत्वेन ।	जितोऽसि मन्द कन्दर्प मच्चित्तेऽस्ति त्रिलोचनः । (कु०) हे कामदेव, त्वं जितः – यतः मम चित्ते शिवः (तव दाहकः) अस्ति ।
अनुमानम्	अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः । (का०प्र० १०) अनुमानं तु विच्छित्त्या ज्ञानं साध्यस्य साधनात् । (सा०द० १०) साधनात् (लिङ्गात्) साध्यस्य चमत्कारपूर्णं ज्ञानम् – न तु तार्किकम् अनुमानमात्रम् ।	तस्याः मुखे स्मितं, नेत्रयोः प्रसादः – नूनं प्रियः आगतः ।

वाक्यन्यायमूलाः

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
यथासंख्यम्	यथासङ्ख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः । (का०प्र० १०) यथासङ्ख्यमनूद्देश उद्दिष्टानां क्रमेण यत् । (सा०द० १०) पूर्वम् उद्दिष्टानां पदार्थानां पश्चात् तेनैव क्रमेण अन्वयः (प्रथमस्य प्रथमेन, द्वितीयस्य द्वितीयेन) ।	शत्रुं मित्रं विपत्तिं च जय रञ्जय भञ्जय । (कु०) शत्रुं जय, मित्रं रञ्जय, विपत्तिं भञ्जय ।
परिसंख्या	किञ्चित्पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत्प्रकल्पते । तादृगन्यव्यपोहाय परिसङ्ख्या तु सा स्मृता ॥ (का०प्र० १०) परिसङ्ख्या निषिध्यैकमेकस्मिन्वस्तुयन्त्रणम् । (कु०) एकत्र निषिध्य अन्यत्र एव नियमनम् – "अत्र एव, न अन्यत्र" । प्रायः राज्यवर्णने – "दोषाः केवलं श्लेषार्थे सन्ति" ।	स्नेहक्षयः प्रदीपेषु न स्वान्तेषु नतभ्रुवाम् । (कु०) स्नेहक्षयः (तैलक्षयः) दीपेषु एव, स्त्रीणां हृदयेषु स्नेहक्षयः (प्रेमक्षयः) नास्ति । यस्मिंश्च राजनि ... चित्रकर्मसु वर्णसङ्कराः, ... काव्येषु दृढबन्धाः, शास्त्रेषु चिन्ता ... (कादम्बरी) वर्णसङ्करः (जातिसाङ्कर्यम् / रङ्गमिश्रणम्) केवलं चित्रेषु, न प्रजासु ।
समुच्चयः	तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्र तत्करं परम् । समुच्चयोऽसौ ... (का०प्र० १०) तत्सिद्ध्यै यौगपद्येन यत्र स्युर्बहवः क्रियाः । यद्वा गुणक्रियादीनां युगपद्भासनं भवेत् ॥ (सा०द० १०) एकस्य कार्यस्य सिद्धौ एकस्मिन् कारणे पर्याप्ते सति अपि अन्यानि कारणानि अपि वर्ण्यन्ते (खलेकपोतन्यायः); अथवा अनेकेषां गुणक्रियाणां युगपत् स्थितिः ।	शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ (भर्तृहरेः नीतिशतकम्) एकैकम् अपि दुःखाय पर्याप्तम्, सप्त समुच्चिताः ।
अर्थापत्तिः	दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । (सा०द० १०) कैमुत्येनार्थसंसिद्धिः काव्यार्थापत्तिरिष्यते । (कु०) दण्डापूपन्यायेन (मूषकैः दण्डः भक्षितः चेत्, अपूपाः किं पुनः) कैमुतिकन्यायेन अर्थान्तरस्य सिद्धिः । मम्मटः पृथक् न गणयति ।	स जितस्त्वन्मुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरुहाम् । (कु०) तव मुखेन चन्द्रः अपि जितः, कमलानां तु का कथा ।

लोकन्यायमूलाः

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
प्रतीपम्	आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता । तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धनम् ॥ (का०प्र० १०) प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम् । (कु०) प्रतीपम् = विपरीतम् । प्रसिद्धम् उपमानम् उपमेयत्वेन कल्प्यते, उपमानस्य तिरस्कारः वा – उपमेयस्य उत्कर्षः व्यज्यते ।	त्वल्लोचनसमं पद्मं त्वद्वक्त्रसदृशो विधुः । (कु०) पद्मं नेत्रसदृशम्, चन्द्रः मुखसदृशः – उपमानानि उपमेयत्वेन । तव मुखे सति चन्द्रेण किं प्रयोजनम् ? (उपमानस्य तिरस्कारः)
तद्गुणः	स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ (का०प्र० १०) तद्गुणः स्वगुणत्यागादत्युत्कृष्टगुणग्रहः । (सा०द० १०) तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्यदीयगुणग्रहः । (कु०) किमपि वस्तु स्वस्य सहजं गुणं त्यक्त्वा समीपस्थस्य अत्युत्कृष्टगुणवतः वस्तुनः संसर्गात् तस्य गुणं गृह्णाति ।	पद्मरागायते नासामौक्तिकं तेऽधरत्विषा । (कु०) नासायाः श्वेतं मौक्तिकम् अधरस्य कान्त्या रक्तं (पद्मरागमणिः इव) भवति ।
अतद्गुणः	तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत्स्यादतद्गुणः । (का०प्र० १०) सङ्गतान्यगुणानङ्गीकारमाहुरतद्गुणम् । (कु०) तद्गुणस्य विपरीतः – संसर्गे सति अपि अन्यस्य गुणं न गृह्णाति ।	चिरं रागिणि मच्चित्ते निहितोऽपि न रञ्जसि । (कु०) रागयुक्ते (अनुरक्ते / रक्ते) मम चित्ते स्थितः अपि त्वं न रज्यसे (न अनुरज्यसे / न रक्तः भवसि) ।
मीलितम्	समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगूह्यते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ (का०प्र० १०) मीलितं वस्तुनो गुप्तिः केनचित्तुल्यलक्ष्मणा । (सा०द० १०) मीलितं यदि सादृश्याद्भेद एव न लक्ष्यते । (कु०) तुल्यचिह्नेन (समानवर्णादिना) अन्येन वस्तुना एकं वस्तु निगूह्यते – भेदः एव न लक्ष्यते ।	रसो नालक्षि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे । (कु०) स्वभावतः अरुणे चरणे लाक्षारसः न दृष्टः – तस्मिन् लीनः ।

गूढार्थप्रतीतिमूलाः

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
स्वभावोक्तिः	स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् । (का०प्र० १०) स्वभावोक्तिर्दुरूहार्थस्वक्रियारूपवर्णनम् । (सा०द० १०) स्वभावोक्तिः स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम् । (कु०) बालमृगादीनां स्वाभाविकक्रियायाः रूपस्य च यथावत् चारु वर्णनम् – कविमात्रवेद्यं सूक्ष्मम् । दण्डिना "जातिः" इति अपि उक्ता ।	ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । दर्भैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति ॥ (अ०शा० १।७) दुष्यन्तेन अनुसृतस्य मृगस्य धावनस्य यथावत् वर्णनम् ।
उदात्तम्	उदात्तं वस्तुनः सम्पत् । महतां चोपलक्षणम् ॥ (का०प्र० १०) लोकातिशयसम्पत्तिवर्णनोदात्तमुच्यते । यद्वापि प्रस्तुतस्याङ्गं महतां चरितं भवेत् ॥ (सा०द० १०) द्विविधम् – लोकातिशायिन्याः समृद्धेः वर्णनम्; अथवा प्रस्तुतस्य अङ्गत्वेन महापुरुषाणां चरितस्य उल्लेखः ।	यस्य प्रासादेषु रत्नप्रदीपैः एव निशायाम् अपि दिवसः । (समृद्धिवर्णनम्) इयं सा पञ्चवटी, यत्र सीतया सह रामः न्यवसत् । (महतां चरितम् उपलक्षणत्वेन)
व्याजोक्तिः	व्याजोक्तिश्छद्मनोद्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम् । (का०प्र० १०) व्याजोक्तिर्गोपनं व्याजादुद्भिन्नस्यापि वस्तुनः । (सा०द० १०) प्रकटीभूतस्य वस्तुनः (भावस्य) व्याजेन (मिथ्याहेतुकथनेन) गोपनम् ।	"कथं ते मुखं रक्तम्?" इति सख्या पृष्टा – "आतपेन" इति प्रत्युवाच नायिका । लज्जाजन्यम् अरुणत्वम् आतपव्याजेन गूहति ।
भाविकम्	प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविकम् ... (का०प्र० १०) अद्भुतस्य पदार्थस्य भूतस्याथ भविष्यतः । यत्प्रत्यक्षायमाणत्वं तद्भाविकमुदाहृतम् ॥ (सा०द० १०) भूताः भाविनः वा पदार्थाः प्रत्यक्षाः इव वर्ण्यन्ते ।	अद्यापि पश्यामि तं रामं धनुः आकर्षन्तम्, शिवधनुः भज्यमानम् । भूतः प्रसङ्गः प्रत्यक्षवत् ।

मिश्राः (संसृष्टिः सङ्करश्च)

अनेकेषाम् अलङ्काराणाम् एकत्र स्थितिः ।

अलङ्कारः	लक्षणम्	उदाहरणानि
संसृष्टिः	सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः । (का०प्र० १०) मिथोऽनपेक्षयैतेषां स्थितिः संसृष्टिरुच्यते । (सा०द० १०) एकस्मिन् पद्ये परस्परं निरपेक्षाणाम् अनेकेषाम् अलङ्काराणां स्फुटा स्थितिः – तिलतण्डुलन्यायः ।	लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ॥ (मृच्छकटिकम् १) पूर्वार्धे उत्प्रेक्षाद्वयम्, उत्तरार्धे उपमा – परस्परनिरपेक्षाः । देव! त्वन्मुखपद्मेन जितं चन्द्रमसं प्रति । भ्रमन्ति कीर्तयस्त्वदीयाः कुमुदाकराः ॥ "मुखपद्मम्" इति रूपकम्, उत्तरार्धे उपमा रूपकं वा – परस्परनिरपेक्षौ ।
सङ्करः	अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु सङ्करः । ... (का०प्र० १०) अङ्गाङ्गित्वेऽलङ्कृतीनां तद्वदेकाश्रयस्थितौ । सन्दिग्धत्वे च भवति सङ्करस्त्रिविधः पुनः ॥ (सा०द० १०) अलङ्काराः परस्परं सापेक्षाः – नीरक्षीरन्यायः । त्रिविधः – अङ्गाङ्गिभावसङ्करः, सन्देहसङ्करः (कः अलङ्कारः इति निश्चयो न), एकवाचकानुप्रवेशसङ्करः (एकस्मिन् पदे द्वौ अलङ्कारौ) ।	मुखचन्द्रः । "मुखं चन्द्र इव" (उपमा) "मुखम् एव चन्द्रः" (रूपकम्) वा – निर्णायकाभावात् सन्देहसङ्करः ।