मुखपृष्ठम् · ⬆ कादम्बरी · ← · →
कादम्बरी — मङ्गलाचरणम्, कथाप्रशंसा, कविवंशवर्णनम्¶
मङ्गलाचरणम्¶
रजोजुषे जन्मनि सत्ववृत्तये स्थितौ प्रजानां प्रलये तमःस्पृशे ।
अजाय सर्गस्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने नमः ॥१॥
प्रजानां जन्मनि रजोजुषे सत्त्ववृत्तये स्थितौ प्रलये तमःस्पृशे सर्गास्थितिनाशहेतवे त्रयीमयाय त्रिगुणात्मने अजाय नमः
- रजोजुषे = रजः जुषते इति रजोजुट् (क्विप्), तस्मै ।
- प्रजाः = प्रजायन्ते इति प्रजाः ।
- सत्त्ववृत्तये = सत्त्वे वृत्तिः यस्य सः, तस्मै ।
- तमःस्पृशे = तमः स्पृशति इति तमःस्पृक् (क्विप्), तस्मै ।
- त्रिगुणात्मने = त्रयो गुणा एव आत्मा यस्य स, तस्मै ।
- त्रयीमयाय = त्रयी एव त्रयीमयम् (मयट्, स्वार्थे), तस्मै ।
जयन्ति बाणासुरमौलिलालिता दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः।
सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो भवच्छिदस्त्र्यम्बकपादपांसवः॥२॥
बाणासुरमौलिलालिताः त्र्यम्बकपादपांसवः जयन्ति ।
- बाणसुरमौलिलालिताः = बाणश्चासौ असुरः, बाणासुरमौलिना लालिताः ।
- दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः = दश आस्यानि यस्य स, चूडामणीनां चक्रं, दशास्यस्य चुडामणिचक्रं चुम्बति इति (णिनि)
- सुरासुराधीशशिखान्तशायिनः = सुरासुराणां अधीशानाम् ईशानाम्, शिखान्तेषु शायिनः अवस्थानशीलाः (णिनि) ।
- भवच्छिदः = भवं च्छिन्दन्ति इति, भवच्छिदः (क्विप्)।
- त्र्यम्बकपादपांसवः = त्र्यम्बकस्य पादपांसवः ।
- जयन्ति = सर्वोत्कर्षेण वर्तते ।
जयत्युपेन्द्रस्स चकार दूरतो बिभित्सया यः क्षणलब्धलक्ष्यया।
दृशैव कोपारुणया रिपोरुरः स्वयं भयाद्भिन्नमिवास्रपाटलम्॥३॥
स उपेन्द्रो जयति, यो बिभित्सया दूरतः क्षणलब्धलक्ष्यया कोपारुणया दृशा एव रिपोः उरः भयात् स्वयं अस्रपाटलं चकार
- बिभित्सया = √भिदिर् विदारणे (रु०) + सन्, तया
- अस्रपाटलम् = रुधिरसमरक्तवर्णम् । अस्रवत् पाटलम् ।
नमामि भर्वोश्चरणाम्बुजद्वयं सशेखरैर्मौखरिभिः कृतार्चनम् ।
समस्तसामन्तकिरीटवेदिकाविटङ्कपीठोल्लुठितारुणाङ्गुलि ॥४॥
सशेखरैः मौखरिभिः कृतार्चनं समस्तसामन्तकिरीटवेदिकाविटङ्कपीठोल्लुठितारुणाङ्गुलि भर्वोः चरणाम्बुजद्वयं नमामि
- सशेखरैः = शेखरेण शिक्षावस्थितमाल्येन मुकुटैः वा सहितैः ।
- मौखरिभिः = मौखरिनामभिः प्रथितैः भूपैः ।
- समस्तसामन्तकिरीटवेदिकाविटङ्कपीठोल्लुठितारुणाङ्गुलि
- समस्ताः सामन्ताः अधिकृताः भूपतयः, तेषां किरीटानि
- किरीटान्येव वेदिकाः, तासु यानि विटङ्कपीठानि (रिक्तस्थानं, कपोतपालिकाभूमयः)
- तत्र (पीठे) उल्लुठिताः अरुणाः, अङ्गुलयो यस्य, तत् चरणद्वयम्)
दुर्जननिन्दा सज्जनस्तुतिश्च¶
अकारणाविष्कृतवैरदारुणादसज्जनात्कस्य भयं न जायते ।
विषं महाहेरिव यस्य दुर्वचः सुदुःसहं सन्निहितं सदा मुखे ॥५॥
कटु क्वणन्तो मलदायकाः खलास्तुदन्त्यलं बन्धनशृङ्खला इव ।
मनस्तु साधुध्वनिभिः पदे पदे हरन्ति सन्तो मणिनूपुरा इव ॥६॥
क्वणन्तः = रटन्तः । क्वण्+शतृ (क्वण् शब्दे) ।
बन्धनशृङ्घला इव = बन्धनलोहनिगडा इव । (स्पृष्टे लोहायति हस्तम्)
सुभाषितं हारि विशत्यधो गलान्न दुर्जनस्यार्करिपोरिवामृतम् ।
तदेव धत्ते हृदयेन सज्जनो हरिर्महारत्नमिवातिनिर्मलम् ॥७॥
हारि = हरति इति ताच्छील्ये णिनि ।
अर्करिपोः = राहोः ।
प्रयोगः → धत्ते हृदयेन ।
कथाप्रशंसा¶
स्फुरत्कलालापविलासकोमला करोति रागं हृदि कौतुकाधिकम् ।
रसेन शय्यां स्वयमभ्युपागता कथा जनस्याभिनवा वधूरिव ॥८॥
स्फुरत्कलालापविलासकोमला शय्यां स्वयम् अभ्युपागता अभिनवा कथा
वधूः इव रसेन जनस्य हृदि कौतुकाधिकं रागं करोति ।
कलालापविलासकोमला = कलश्च (मधुरः) चासौ आलापः, तस्य विलासः (माधुर्यं), तेन कोमला ।
रागं = प्रीतिम् ।
शय्या = शय्या स्यात्छयनीयेऽपि गुम्फनेऽपि च योषिति (मेदिनी) ।
हरन्ति कं नोज्ज्वलदीपकोपमैर्नवैः पदार्थैरुपपादिताः कथाः ।
निरन्तरश्लेषघनाः सुजातयो महास्रजश्चम्पककुड्मलैरिव ॥९॥
पक्षद्वयम् – स्रक्, कथा च ।
नवैः = अम्लानैः, नूतनैः ।
उज्ज्वलदीपकोपमैः = विशददीपसदृशैः, स्फुटदीपकोपमालङ्कारयुक्तैः । (शृङ्गारः शुचिरुज्ज्वलः इत्यमरः)
सुजातयः = सुन्दरमालतीपुष्पयुक्ताः, सुन्दरच्छन्दोविशेषयुक्ताः ।
उपपादिताः = निर्मैताः, रचिताः ।
निरन्तरश्लेषघनाः = अविच्छेदसङ्घटननिबिडाः, अविच्छेदश्लेषालङ्कारप्रचुराः ।
(निरन्तरम् = निर्गतम् अन्तरं यस्मिन् यस्माद्वा)
प्रपितामहप्रशंसा¶
बभूव वात्स्यायनवंशसंभवो द्विजो जगद्गीतगुणोऽग्रणी सताम् ।
अनेकगुप्तार्चितपादपङ्कजः कुबेरनामांश इव स्वयंभुवः ॥१०॥
- जगद्गीतगुणः – गीताः गुणाः यस्य स, जगति गीतगुणः, जगद्गीतहुणः ।
उवास यस्य श्रुतिशान्तकल्मषे सदा पुरोडाशपवित्रिताधरे ।
सरस्वती सोमकषायितोदरे समस्तशास्त्रस्मृतिबन्धुरे मुखे ॥११॥
- श्रुतिशान्तकल्मषे = श्रुतिभिः शान्तं नष्टं कल्मषं पापं यस्य तत्, तस्मिन् ।
- समस्तशास्त्रस्मृतिबन्धुरे = सम्पूर्णशास्त्रधर्मशास्त्रसुन्दरे । (बन्धूरबन्धुरौ रम्ये नम्रे हंसे तु बन्धुरः इति विश्वः)
- पुरोडाशपवित्रिताधरे = पुरोडाशेन यज्ञद्रव्येन पवित्रितौ अधरौ यस्य तत्, तस्मिन् ।
- सोमकषायितोदरे = सोमेन कषायितम् उदरं यस्य तत्, तस्मिन् ।
जगुर्गृहेऽभ्यस्त समस्तवाङ्मयैः ससारिकैः पञ्जरवर्तिभिः शुकैः।
निगृह्यमाणा बटवः पदे पदे यजूंषि सामानि च यस्य शङ्किताः॥१२॥
- जगुः = गै लिट् । (आदेच उपदेशेऽशिति इति आत्वं, ततः जगौ जगतुः जगुः इत्यादयः, ददौ इव)
- निगृह्यमाणाः = निग्रहो निर्भर्त्सनं तेन त्रास्यमानाः ।
पितामहप्रशंसा¶
हिरण्यगर्भो भुवनाण्डकादिव क्षपाकरः क्षीरमहार्णवादिव ।
अभूत्सुपर्णो विनतोदरादिव द्विजन्मनामर्थपतिः पतिस्ततः ॥१३॥
विवृण्वतो यस्य विसारि वाङ्मयं दिने दिने शिष्यगणा नवा नवाः ।
उषस्सु लग्नाः श्रवणेऽधिकां श्रियं प्रचक्रिरे चन्दनपल्लवा इव ॥ १४॥
- छात्रगणाः श्रवणे (आकर्णने) लग्नाः (अर्थपतेः) श्रियं (शोभाम्) अधिकां प्रचक्रिरे, चन्दनपल्लवाः (अङ्गनानां) श्रवणे (कर्णे) लग्नाः तासां शोभां कुर्वन्ति ।
- पल्लवोऽस्त्री किसलयमित्यमरः ।
- विसारि - विसरणशीलः (ताच्छील्ये णिनि) ।
विधानसंपादितदानशोभितैः स्फुरन्महावीरसनाथमूर्तिभिः ।
मखैरसंख्यैरजयत्सुरालयं सुखेन यो यूपकरैर्गजैरिव ॥१५॥
- विधानसंपादितदानशोभितैः = विधानेन सम्पादितं, तच्च तद्दानम् तेन शोभिताः तैः (दानं गजमदे त्यागे इति विश्वमेदिन्यौ) । यज्ञपक्षे त्यागेन शोभितैः, गजपक्षे गजमदेन शोभितैः (खाद्यविधिविहितमदशोभासम्पन्नैः)।
- स्फुरन्महावीरसनाथमूर्तिभिः = स्फुरन्तश्च ते महावीराः, तैः सनाथाः, तादृशी मूर्तिर्येषां, तैः । (यज्ञपक्षे) दीप्यमानमखाग्नियुक्तस्वरूपैः, (गजपक्षे) सञ्चलनमहाभटशरीरयुक्तैः ।
- मखैः = यज्ञैः ।
पितृप्रशंसा¶
स चित्रभानुं तनयं महात्मनां सुतोत्तमानां श्रुतिशास्त्रशालिनाम् ।
अवाप मध्ये स्फटिकोपलोपमं क्रमेण कैलासमिव क्षमाभृताम् ॥१६॥
- क्षमाभृताम् – क्षमां बिभर्ति, तेषां (पर्वतानाम्) । क्षान्तिगुणयुक्तानाम् । क्षितिक्षान्त्योः क्षमा ।
- उपलः प्रस्तरे रत्ने शर्करायां तु योषिति ।
महात्मनो यस्य सुदूरनिर्गताः कलङ्कमुक्तेन्दुकलामलत्विषः ।
द्विषन्मनः प्राविविशुः कृतान्तरा गुणा नृसिंहस्य नखाङ्कुशा इव ॥१७॥
- नखाङ्कुराः इति पाठान्तरम् ।
- कृतान्तराः = कृतमन्तरं यैः, ते ।
- कलङ्कमुक्तेन्दुकलामलत्विषः = कलङ्केन मुक्तः, स चासौ इन्दुः, तस्य कलाः अमला त्विट् येषां ते ।
- नृ – ना, नरौ, नरः ।
- पूर्णोपमा ।
दिशामलीकालकभङ्गतां गतस्त्रयीवधूकर्णतमालपल्लवः ।
चकार यस्याध्वरधूमसञ्चयो मलीमसः शुक्लतरं निजं यशः ॥१८॥
- यस्य अध्वरधूमसञ्चयः निजं यशः शुक्लतरं चकार ।
- अलीकं = मस्तकम् (नानार्थः) ।
- अध्वरधूमसञ्चयः = यज्ञधूमसमूहः ।
- तमालम् = वृक्षविशेषस्य पर्णः ।
कविप्रशंसा¶
सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुटप्रमृष्टहोमश्रमशीकराम्भसः ।
यशोंऽशुशुक्लीकृतसप्तविष्टपात्ततः सुतो बाण इति व्यजायत॥१९॥
- सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुटप्रमृष्टहोमश्रमशीकराम्भसः = शारदाकरकमलसंश्लेषप्रोञ्छितहवनपरिश्रमस्वेदजलस्य ।
- पाणिः सरोजम् इव पाणिसरोजम्, तस्य सम्पुटम् । सरस्वत्याः पाणिसरोजसम्पुटम् सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुटम्
- होमे श्रमः, तस्य शीकराम्भांसि होमश्रमाशीकराम्भांसि ।
- शीकरम् जलकणः (स्वेदबिन्दुः) एव अम्भः शीकराम्भः (मयूरव्यंसकादिः) ।
- सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुटेन प्रमृष्टानि होमश्रमशीकराम्भांसि यस्य सः सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुटप्रमृष्टहोमश्रमशीकराम्भः, तस्मात् ।
- यशोंऽशुशुक्लीकृतसप्तविष्टपात् = कीर्तिकिरणशुभ्रीकृतसप्तलोकात् ।
- यशसः अंशुभिः किरणैः शुक्लीकृतानि सप्त विष्टपानि लोकाः येन सः, तस्मात् ।
द्विजेन तेनाक्षतकण्ठकौठ्यया महामनोमोहमलीमसान्धया ।
अलब्धवैदग्ध्यविलासमुग्धया धिया निबद्धेयमतिद्वयी कथा ॥२०॥
- अक्षतकण्ठकौठ्यया = अक्षतं कण्ठस्य कौण्ठ्यं यस्याः सा, तया ।
- महामनोमोहमलीमसान्धया = अत्यन्तचित्तवक्लव्य-मलिन-सदसत्प्रतिपादनासमर्थया ।
- मनसः मोहः, महान् चासौ मनोमोहः, तेन मलीमसा अन्धा, तया। मूर्छा तु कश्मले मोहः ।
- अलब्धवैदग्ध्यविलासमुग्धया = अप्राप्तवैदुष्यचातुर्यमूढया, नितान्तकोमलयेत्यर्थः ।
- अतिद्वयी = द्वयीम् अतिक्रान्ता । (द्वयी = बृहत्कथा, वासवदत्ता)