शाब्द्युपमा¶
लक्षणम्
श्रौती यथेववाशब्दा इवार्थो वा वतिर्यदि ।
आर्थी तुल्यसमानाद्यास्तुल्यार्थो यत्र वा वतिः ॥ (सा०द० १०)
यत्र इव-यथा-वा-आदयः शब्दाः साक्षात् उपमानोपमेयभावं बोधयन्ति, श्रवणमात्रेण सादृश्यं प्रतीयते – सा शाब्दी (श्रौती) उपमा । तुल्य-सदृश-समान-आदिभिः तु अर्थविचारेण प्रतीयते – सा आर्थी ।
उदाहरणानि
कमलमिव मुखम् । (शाब्दी) – कमलेन तुल्यं मुखम् । (आर्थी)
स्वप्नेऽपि समरे शत्रुं विजयश्रीर्न मुञ्चति ।
प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनभर्तृका यथा ॥
यथा-शब्देन साक्षात् सादृश्यप्रतीतिः ।
सन्दर्भाः¶
- विधानसंपादितदानशोभितैः स्फुरन्महावीरसनाथमूर्तिभिः — कादम्बरी — मङ्गलाचरणम्, कथाप्रशंसा, कविवंशवर्णनम्