साङ्ख्यदर्शनम्¶

मङ्गलम्¶

अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां स्वरूपाः।
अजो ह्येको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगां नुमस्तान्॥
कपिलाय महामुनये मुनये शिष्याय तस्य चासुरये।
पञ्चशिखाय तथेश्वरकृष्णायैते नमस्यामः ॥
नास्ति साङ्ख्यसमं ज्ञानं, नास्ति योगसमं बलम् ।
अत्र वः संशयो मा भूत, ज्ञानं साङ्ख्यं परं स्मृतम् ॥

सांख्यम् – सं + √ख्या (प्रकथने) + टाप् = संख्या, संख्या + अण् (तस्येदम्) = साङ्ख्यम् ।
सांख्यम्
- संख्यायन्ते गणयन्ते येन तत्सांख्यम्।
- संख्यायते प्रकृतिपुरुषान्यथाख्यातिरूपः अवबोधस्सम्यज्ज्ञायते येन तत्सांख्यमिति ।
- सङ्ख्यया चर्चा विचारणा इत्यमरः ।
- सङ्ख्यायाः वर्णनं यत्र क्रियते तत्साङ्ख्यमिति। सम्यक् ज्ञानम् इत्यर्थः।
- सम्यक् ख्यायते प्रकाश्यते वस्तुतत्वम् अनया इति संख्या, सम्यक् ज्ञानं तस्यां प्रकाशमानम् आत्मतत्त्वं तत् सांख्यम् इत्युच्यते। (श्रीधरस्वामिटीका)
परम्परा
- महर्षिः कपिलः ⇒ आसुरिः ⇒ पञ्चशिखः ⇒ पतञ्जलिः ⇒ जैगीषब्यः ⇒ वार्षगण्यः ⇒ विन्ध्यवासी ⇒ जनकः ⇒ पराशरः ⇒ व्यासः ⇒ ईश्वरकृष्णः
ग्रन्थाः
- सांख्यसूत्राणि [६ अध्यायाः, ५२४ सूत्राणि] (महर्षिः कपिलः)
- सांख्यकारिका [७० कारिकाः] (ईश्वरकृष्णः)
- साङ्ख्यतत्त्वकौमुदी (वाचस्पतिमिश्रः)
- साङ्ख्यप्रवचनभाष्यम् (विज्ञानभिक्षुः)
- षष्टीतन्त्रम् (पञ्चशिखः)
मूलविषयाः
- दुःखम्, पञ्चविशतिः तत्त्वानि, पुरुषः, प्रकृतिः, चतुर्दशलोकाः, पुरुषबहुत्त्वम्, भूतेन्द्रियाणि, प्रत्ययसर्गः, सत्कार्यवादः, प्रमाणानि ।

दुःखम्¶

flowchart LR
    D["दुःखम्"]
    Atma["आध्यात्मिकम्"]
    Bhuta["आधिभौतिकम्"]
    Daiva["आधिदैविकम्"]
    D --> Atma
    D --> Bhuta --> BhAttr["मानुषः, पशुः, मृगः, पक्षिः,<br>सरीसृपः, स्थाबरः, निमित्तम्"]
    D --> Daiva --> DAttr["यक्षः, राक्षसः, विनायकः (अपदेवः), ग्रहः"]

    Sh["शारीरम्"]
    Mana["मानसम्"]
    Atma --> Sh --> ShaAttr["वातः, पित्तः, श्लेष्मः"]
    Atma --> Mana --> ManaAttr["कामः, क्रोधः, लाभः,<br>मोहः, भयम्, ईर्ष्या,<br>विषादः, विषयविशेषः"]

पञ्चविशतिः तत्त्वानि¶

पुरुषः
प्रकृतिः
महत्
अहङ्कारः
मनः
पञ्चतन्मात्राणि (शब्दः, स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः)
पञ्चभूतानि (आकाशः, वायुः, तेजः, आपः, पृथ्वी)
कर्मेन्द्रियाणि (वाक्, पाणि, पादः, पायुः, उपस्थः)
ज्ञानेन्द्रियाणि (कर्णः, त्वक्, चक्षुः, जिह्वा, नासिका)

flowchart TD

    Pu["पुरुषः"]
    Pr["मूलप्रकृतिः<br><small>(गुणानां साम्यावस्था)</small>"] --> Mt["महत्"] --> Ah["अहङ्कारः"]
    Ah -- "सत्त्वम्" --> Mn["मनः"]
    Ah -- "रजः" --> Ji["ज्ञानेन्द्रियाणि"]
    Ah -- "रजः" --> Ki["कर्मेन्द्रियाणि"]
    Ah -- "तमः" --> Pt["तन्मात्राणि"] --> Pb["भूतानि"]

मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त।
षोडशकस्तु विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥

जगतो मूलकारणीभूता प्रकृतिः मूलप्रकृतिः। कार्यहीना अविकृतिः। महदहङ्कारो पञ्चतन्मात्राणि चेति महदाद्याः सप्त। कारणानि कार्याणि च प्रकृतिविकृतयः इति। पञ्चभूतानि एकादशेन्द्रियाणि च षोडशविकारः। कार्य विकारः इत्युच्यते। न प्रकृतिः न विकृतिः पुरुषः।

पुरुषः, प्रकृतिः, सम्बन्धः¶

पुरुषः¶

संघातपरार्थत्वात्, त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात्।
पुरुषोऽस्ति भोक्तृभावात्, कैवल्यार्थं प्रवृत्तेश्च ॥

पुरुषबहुत्वम्
जननमरणकरणानां, प्रतिनियमादयुगपत्प्रवृत्तेश्च ।
पुरुषबहुत्वं सिद्धं, त्रैगुण्यविपर्ययाच्चैव ॥

प्रकृतिः¶

प्रकृतिः = अव्यक्तः, प्रधानम् ।

सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः।

सौक्ष्म्यात्तदनुपलब्धिर्नाभावात् कार्यतस्तदुपलब्धेः ।
महदादि तच्च कार्य प्रकृतिस्वरूपं विरूपं च ॥

प्रकृतिपुरुषयोः सम्बन्धः¶

पुरुषस्य दर्शनार्थ कैवल्यार्थ तथा प्रधानस्य ।
पङ्गन्धवदुभयोरपि संयोगस्ततकृतः सर्गः ॥

प्रमाणानि¶

दृष्टम् – प्रतिविषयाध्यवसाय दृष्टम्। अध्यवसासः प्रत्यक्षम्।
अनुमानम् – लिङ्गलिङ्गिपूर्वकं ज्ञानम् अनुमानम्। (लिङ्गं = हेतुः, लिङ्गि = साध्यम्) ।
आप्तवचनम् – आप्तश्रुतिः आप्तवचनम्।

सत्कार्यवादः¶

कार्यं कारणे विद्यते ।

सत्कार्यवादे हेतवः –
असदकरणाद् उपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् ।
शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्यम् ॥सां० का० ९॥

असदकरणात् (असतः सन्नोत्पद्यते) ।
उपादानग्रहणात् (कार्ये कारणस्य सत्ता, उपादनत्वेन) ।
सर्वसम्भवाभावात् (आम्रबीजात् नारीकेलवृक्षो न भवति) ।
शक्तस्य शक्यकरणात् (आम्रबीजात् आम्रवृक्ष एवोत्पद्यते, नान्यत्) ।
कारणाभावात् (कार्यं कारणात् न सम्भिन्नम्) ।

प्रत्ययसर्गः¶

प्रत्ययसर्गः नाम बुद्धेः परिणामः (मानसिकी सृष्टिः)। यथा महाभूतानां सर्गः 'भौतिकसर्गः' उच्यते, तथैव बुद्धेः भावानाम्, वृत्तीनाम्, अवस्थानां च सर्गः 'प्रत्ययसर्गः' इति कथ्यते। सत्त्वरजस्तमसाम् अङ्ग-अङ्गिभावेन (गुणवैषम्यविमर्दात्) अस्य प्रत्ययसर्गस्य ५० भेदाः भवन्ति।
एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्धाख्यः ।
गुणवैषम्यविमर्दात् तस्य भेदास्तु पञ्चाशत् ॥

भेदः	सङ्ख्या	स्वरूपम्	मोक्षे भूमिका
विपर्ययः	५	अज्ञानम् / मिथ्याज्ञानम्	बन्धकः (त्याज्यः)
अशक्तिः	२८	इन्द्रियबुद्धिवैकल्यम्	बाधकः (हेयः)
तुष्टिः	९	भ्रमपूर्णः तात्कालिकसन्तोषः	वञ्चकः (अतिक्रमणीयः)
सिद्धिः	८	तत्त्वज्ञानम् / विवेकख्यातिः	मोक्षसाधकः (उपादेयः)

विपर्ययः¶

एते अविद्यादयः पञ्चक्लेशाः अपि उच्यन्ते –

तमः (अविद्या) – अनात्मनि (प्रकृत्यादौ) आत्मबुद्धिः।
मोहः (अस्मिता) – अणिमाद्यष्टसिद्धीः प्राप्य, तास्वेव मोक्षबुद्धिः ।
महामोहः (रागः) – शब्दादिषु पञ्चविषयेषु आसक्तिः ।
तामिस्रः (द्वेषः) – शब्दादिपञ्चविषयाणां प्रतिघाते (विघ्ने) सति उत्पन्नः क्रोधः ।
अन्धतामिस्रः (अभिनिवेशः) – प्राप्तेषु विषयेषु मरणभयं वा विनाशभयम् ।

अशक्तिः¶

इन्द्रियाणां तथा बुद्धेः असमर्थता वा वैकल्यम् 'अशक्तिः' इति उच्यते।

११ इन्द्रियवैक्ल्यानि

५ ज्ञानेन्द्रियबाधः (बाधिर्यम्, अन्धत्वम्, मूकत्वम् इत्यादयः)
५ कर्मेन्द्रियबाधः (पङ्गुत्वम्, क्लैब्यम् इत्यादयः)
१ मनसो वैकल्यम् (उन्मादः/भ्रमः)

१७ बुद्धिवैकल्यानि

तुष्टीनाम् (९) सिद्धीनां च (८) विपर्ययात् (सप्तदश विपर्ययाः असिद्धयः अतुष्टयश्च) उत्पन्नाः बुद्धिबाधाः ।

तुष्टिः¶

तुष्टिः नाम तात्कालिकः सन्तोषः। एषा मोक्षाय अनुकूला इव दृश्यते, किन्तु वास्तविकी सिद्धिः न भवति, अतः सा अपि बन्धहेतुः एव। अस्याः द्वौ मुख्यविभागौ स्तः—

आध्यात्मिकी तुष्टिः –

प्रकृतिः (अम्भः) – केवलं प्रकृतेः उपासना कार्यवती, विवेकज्ञानं स्वयमेव भविष्यति इति चिन्तनम्।
उपादानम् (सलिलम्) – प्रकृत्युपासना मा भूत्, संन्यासेन एव मोक्षः इति चिन्तनम्।
कालः (मेघः: – संन्यासेन अपि न, कालेन एव मोक्षः भविष्यति इति प्रतीक्षा।
भाग्यम् (वृष्टिः) – भाग्यात् एव मोक्षः लप्स्यते इति सन्तोषः।

बाह्यतुष्टिः – विषयाणाम् (शब्द-स्पर्श-रूप-रस-गन्धानाम्) अर्जन-रक्षण-क्षय-भोग-हिंसादोषाणां दर्शनात् विरक्तिः। एतेषां पञ्चानां नामानि— पारम्, सुपारम्, पारापारम्, अनुत्तमाम्भः, उत्तमाम्भः च इति।

सिद्धिः¶

सिद्धिर्नाम ज्ञानप्राप्तिः, सफलता । मोक्षस्य साक्षात् साधनं विवेकज्ञानम् एव 'सिद्धिः' इत्युच्यते।

मुख्या सिद्धिः – दानम् (रम्यकम्) । विवेकज्ञानस्य विशुद्धिः, येन दुःखत्रयात् अत्यन्तनिवृत्तिः भवति।

गौण्यः सिद्धयः

ऊहः (ऊहम्) – तर्क-विचार-चिन्तनैः तत्त्वज्ञानप्राप्तिः।
शब्दः (शब्दः) – वेदादिशास्त्रश्रवणेन ज्ञानप्राप्तिः।
अध्ययनम् (तारम्) – शास्त्रस्य विधिवत् अध्ययनेन ज्ञानम्।
सुहृत्प्राप्तिः (रसिकम्) – सद्गुरु-सत्पुरुष-सङ्गेन तत्त्वज्ञानम्।
दुःखविघातः - आध्यात्मिकः (प्रमोदम्) – आध्यात्मिकदुःखस्य निवृत्तिः।
दुःखविघातः - आधिभौतिकः (मुदितम्) – आधिभौतिकदुःखस्य निवृत्तिः।
दुःखविघातः - आधिदैविकः (मोदमानम्) – आधिदैविकदुःखस्य निवृत्तिः।