मुखपृष्ठम् · ⬆ शास्त्रीयविषयाः

शास्त्रपरिचयः

काव्यं काव्यशास्त्रं च ।

काव्यम् इत्यस्य नानाव्याख्याः वर्तते (यथा वाक्यं रसात्मकं काव्यम्) । सामान्यः अर्थस्तु अलौकिकी आह्लादकरी रचना । यथा मेघदूतम्, कादम्बरी, अभिज्ञानशाकुन्तलम्, इत्यादयः । इमानि लक्ष्यग्रन्थाः उच्यन्ते ।

लक्ष्यग्रन्थेषु विद्यमानानि तत्त्वानि, प्रक्रियाः, कविसमयं बोधनयन्ति लक्षणग्रन्थाः । कावेषु वर्तमानानि लक्षणानि कानि, कथं तानि अवगन्तव्यानि, के तत्र दोषाः, रसः इत्युक्ते किं, कतिविधाः रसाः, काव्येषु भेदः इत्यादिकं सर्वम् अपि साहित्यशास्त्रस्य क्षेत्रम् । साहित्यदर्पणः, काव्यप्रकाशः, काव्यादर्शः, इत्यादयः सर्वेऽपि लक्षणग्रन्थाः । साहित्यकाराः प्राचीनानां कृतीः दृष्ट्वा आलोचयन्ति स्म - अत्र को विशेषः, किमर्थम् एषः वाक्यविन्यासः मनोहरः, इत्यादिकम् । ततः तत्त्वानि प्रतिपादयन्ति ।

ग्रन्थविभागः

• लक्ष्यग्रन्थाः (कुमारसम्भवम्)
• लक्षणग्रन्थाः (काव्यप्रकाशः)

काव्यभेदाः

• पद्यम् – छन्दोबद्धा पदावली पद्यम्। (सा०द० ६।३१४)
• गद्यम् – वृत्तबन्धोज्झितं गद्यम् (सा०द० ६।३३०)
• चम्पूः – गद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते। (सा०द० ६।३३६)

गद्यप्रभेदाः

• गद्यकाव्यभेदाः

  • कथाः (काल्पनिकविषयः)
  • आख्यायिकाः (ऐतिहासिकविषयः)

• गद्यकाव्यभेदाः (शैल्यनुगुणम्)

  • मुक्तकम् (समासरहितम्)
  • वृत्तगन्धि
  • उत्कालिकाप्रायम्
  • चूर्णकम् (अल्पसमाससहितम्)

साहित्यशास्त्रस्य नामान्तराणि

• काव्यालङ्कारः
• अलङ्कारशास्त्रम्
• काव्यशास्त्रम्
• साहित्यशास्त्रम्
• क्रियाकल्पः
• काव्यमिमांसा

साहित्यशास्त्रसम्प्रदायाः

काव्ये कस्य प्राधान्यम् इत्यत्र मतभेदः वर्तते आचार्याणाम् । अधोलिखिताः मुख्याः सम्प्रदायाः । रससम्प्रदायो नाम यत्र रसः एव काव्यस्य आत्मा इति प्रतिपादितम् ।

• रससम्प्रदायः (भरतमुनिः)
• अलङ्कारसम्प्रदायः^* (भामहः)
• रीतिसम्प्रदायः (वामनः)
• ध्वनिसम्प्रदायः (आनन्दवर्धनः)
• वक्रोक्तिसम्प्रदायः (कुन्तकः)
• औचित्यसम्प्रदायः (क्षेमेन्द्रः)

  ^*अत्र प्रसिद्धः कश्चन जयदेवस्य श्लोकः (अङ्गीकरोति यः काव्यं शब्दार्थावनलङ्कृती ।...)

प्रसिद्धाः कवयः

उपमा कालिदासस्य भारवेरर्थगौरवम्।
दण्डिनः पदलालित्यं माघे सन्ति त्रयो गुणाः॥

कविः	कालः	मुख्याः कृतयः
वाल्मीकिः	~1500 BC – 1000 BC	श्रीमद्रामायणम्
व्यासाचार्यः	~1000 BC – 500 BC	महाभारतम्, १८ पुराणि
भासः	~400 BC – 300 BC	स्वप्नवासवदत्तम्, प्रतिज्ञायौगन्धरायणम्, उरुभङ्गम् (१३ रूपकाणि)
कालिदासः	~100 BC – 400 AD	ऋतुसंहारम्, कुमारसम्भवम्, मेघदूतम्, रघुवंशम्, मालविकाग्निमित्रम्, विक्रमोर्वशीयम्, अभिज्ञानशाकुन्तलम्
अश्वघोषः	~100 AD	बुद्धचरितम्, सौन्दरनन्दम्, शारिपुत्रप्रकरणम्
विष्णुशर्मा	~300 BC – 300 AD	पञ्चतन्त्रम्
विशाखदत्तः	~400 AD – 500 AD	मुद्राराक्षसम्, देवीचन्द्रगुप्तम्
सुबन्धुः	~350 AD – 620 AD	वासवदत्ता (गद्यकाव्यम्)
भारविः	~550 AD	किरातार्जुनीयम्
दण्डी	~600 AD – 650 AD	दशकुमारचरितम्, अवन्तिसुन्दरीकथा
बाणभट्टः	~600 AD – 650 AD	हर्षचरितम्, कादम्बरी, चण्डीशतकम्, पार्वतीपरिणयम्
भर्तृहरिः	~600 AD – 650 AD	नीतिशतकम्, श्रृङ्गारशतकम्, वैराग्यशतकम्
माघः	~700 AD	शिशुपालवधम्
भवभूतिः	~700 AD – 750 AD	महावीरचरितम्, मालतीमाधवम्, उत्तररामचरितम्
शूद्रकः	~700 AD – 800 AD	मृच्छकटिकम्
नारायणपण्डितः	~800 AD – 1000 AD	हितोपदेशः
श्रीहर्षः	~1150 AD	नैषधीयचरितम्, खण्डनखण्डखाद्यम्
अम्बिकादत्तव्यासः	1858 – 1900 AD	शिवराजविजयम्

प्रसिद्धाः साहित्यकाराः / आलङ्कारिकाः

साहित्यकारः / आचार्यः	कालः	मुख्याः कृतयः
भरतमुनिः	~200 BC – 200 AD	नाट्यशास्त्रम्
भामहः	~600 AD	काव्यालङ्कारः
दण्डी	~600 AD – 650 AD	काव्यादर्शः
वामनः	~800 AD	काव्यालङ्कारसूत्रवृत्तिः
आनन्दवर्धनः	~850 AD	ध्वन्यालोकः, अर्जुनचरितम्, विषमबाणलीला, देवीशतकम्, तत्त्वालोकः (वेदान्तविषयकः दार्शनिकग्रन्थः)
कुन्तकः	~950 AD – 1000 AD	वक्रोक्तिजीवितम्
अभिनवगुप्तः	~950 AD – 1025 AD	अभिनवभारती, ध्वन्यालोकलोचनम्
क्षेमेन्द्रः	~1025 AD – 1066 AD	औचित्यविचारचर्चा, कविकण्ठाभरणम्, सुवृत्ततिलकम्
मम्मटाचार्यः	~1100 AD	काव्यप्रकाशः
रुय्यकः	~1150 AD	अलङ्कारसर्वस्वम्
जयदेवः	~1200 AD	चन्द्रालोकः
विश्वनाथकविराजः	~1350 AD	साहित्यदर्पणः
अप्पय्यदीक्षितः	~1550 AD – 1625 AD	कुवलयानन्दः, चित्रमीमांसा, वृत्तिवार्तिकम्
पण्डितराजजगन्नाथः	~1650 AD	रसगङ्गाधरः, भामिनीविलासः