मुखपृष्ठम् · ⬆ शास्त्रीयविषयाः

छन्दांसि

वृत्तम्	अक्षराणि	लक्षणम्	उदाहरणम्
वियोगिनी	१०+११	विषमे ससजा गुरुर्युजौ सभराश्चेत् कथिता वियोगिनी स-स-ज-ग् (यतिः १-६, ७-१०), स-भ-र-ग्-ग् (यतिः १-७, ८-११)	विहितां प्रियया मनःप्रियामथ निश्चित्य गिरं गरीयसीम् । उपपत्तिमदूर्जिताश्रयं नृपं ऊचे वचनं वृकोदरः ॥ (कि० २।१)
इन्द्रवज्रा	११	स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः त-त-ज-ग्-ग् ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ	कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारम् भुजगेन्द्रहारम् । सदावसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥ अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य सम्प्रेष्य परिग्रहीतुः। जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा॥
उपेन्द्रवज्रा	११	उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ज-त-ज-ग्-ग् ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ	त्वमेव माता च पिता त्वमेव।...
उपजातिः	११	अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ । पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥	अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम् । वनाय पीतप्रतिबद्धवत्सां यशोधनो धेनुमृषेर्मुमोच ॥ (रघु० २।१) अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः॥ (कु० १।१) ऽऽ। ऽ ऽ । ।ऽ । ऽऽ ।ऽ ।ऽऽ ॥ ऽ।ऽऽ ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ। ऽऽ। ऽऽ। । ऽ।ऽ। अनन्त वैकुण्ठ मुकुन्द कृष्ण गोविन्द दामोदर माधवेति । वक्तुं समर्थोऽपि न वक्ति कश्चिदहो जनानां व्यसनाभिमुख्यम् ॥ ऽऽ ।ऽ ऽ । । ऽ। ऽ॥ ऽ ।ऽऽ ॥ऽ। ऽ। येषां न विद्या न तपो न दानम्।...
वंशस्थम्	१२	जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ज-त-ज-र ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ	नमामि नारायणपादपङ्कजं करोमि नारायणपूजनं सदा । वदामि नारायणनाम निर्मलं स्मरामि नारायणतत्त्वमव्ययम् ॥ श्रियः कुरूणामधिपस्य पालनीं प्रजासु वृत्तिं यमयुङ्क्त वेदितुम् । स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः ॥ अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग्- ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा । विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥
तोटकम्	१२	इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् स-स-स-स ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ	विदिताखिलशास्त्रसुधाजलधे महितोपनिषत्कथितार्थनिधे । हृदये कलये विमलं चरणं भव शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥
पुष्पिताग्रा	१२+१३ १२+१३	अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा न-न-र-य, न-ज-ज-र-ग्	न समयपरिरक्षणं क्षमं ते निकृतिपरेषु परेषु भूरिधाम्नः। अरिषु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि सन्धिदूषणानि॥ (कि० १।४५)
वसन्ततिलका	१४	उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः त-भ-ज-ज-ग्-ग् ऽऽ। ऽ।। ।ऽ। ।ऽ। ऽऽ	मज्जन्मनः फलमिदं मधुकैटभारे मत्प्रार्थनीयमदनुग्रह एष एव । त्वद्भृत्य-भृत्य-परिचारक-भृत्य-भृत्य- भृत्यस्य भृत्य इति मां स्मर लोकनाथ ॥ प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजनाः न परित्यज्यन्ति ॥
मालिनी	१५	ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः (भोगिनः ८, लोकाः ७) न-न-म-य-य ।।। ।।। ऽऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ	जयतु जयतु देवो देवकीनन्दनोऽयम् जयतु जयतु कृष्णो वृष्णिवंशप्रदीपः । जयतु जयतु मेघश्यामलः कोमलाङ्गो जयतु जयतु पृथ्वीभारनाशो मुकुन्दः ॥ वटविटपिसमीपे भूमिभागे निषण्णं सकलमुनिजनानां ज्ञानदातारमारात् । त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदेवं जननमरणदुःखच्छेददक्षं नमामि ॥ सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यम्। मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्
मन्दाक्रान्ता	१७	मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौ नतौ ताद्गुरू चेत् (जलधयः ४, षट् ६, अगाः ७) म-भ-न-त-त-ग् ऽऽऽ ऽ।। ।।। ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ	कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः । यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥ तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः । श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद् युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः ॥
पृथ्वी	१७	जसौ जसयला वसु-ग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः। (वसवः ८, ग्रहाः ९) ज-स-ज-स-य-ल-ग (।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ।ऽऽ ।ऽ)	स्मृताऽपि तरुणातपं करुणया हरन्ती नृणाम् अभङ्गुरतनुत्विषां वलयिता शतैर्विद्युताम्। कलिन्दगिरिनन्दिनीतटसुरद्रुमालम्बिनी मदीयमतिचुम्बिनी भवतु काऽपि कादम्बिनी॥ जहाति सहसाननं झटिति पृच्छति स्वागतं नमस्यति कृताञ्जलिः श्रुतिमनोहरं भाषते। ददाति कुसुमं फलं शिथिलयत्यभीष्टां क्रियाम् अहो न परिचीयते कृपणवञ्चनाचातुरी॥
शिखरिणी	१७	रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी (रसाः ६, रुद्राः ११) य-म-न-स-भ-ल-ग् ।।ऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।। ।ऽ	शिवः शक्त्याः युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं न चेद् एवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि । अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिञ्चादिभिरपि प्रणन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्यः प्रभवति ॥ यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः।
आर्या	१२+१८ १२+१५	(मात्रा/जातिः) यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥
शार्दूलविक्रीडितम्	१९	सूर्याश्वैर्मसजास्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् (सूर्याः १२, अश्वाः७) म-स-ज-स-त-त-ग्	केयूराणि न भूषयन्ते पुरुषम् ...
स्रग्धरा	२१	म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् (त्रि-मुनयः ७+७+७) म-र-भ-न-य-य-य ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ॥ ॥। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ	या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् । यामाहुः सर्वबीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥१॥

गणव्यवस्था

 सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत्।
 वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा॥

 आदिमध्यावसानेषु भजसा यान्ति गौरवम्।
 यरता लाघवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम्॥

अन्या युक्तिः - यमाताराजभानसलगम् ॥

कृतज्ञता

• गानम् अन्तर्जालाद् ... अधोलिखितानां वाचा ।
  • स्वा० केशवानन्दाः ।
  • श्रीकुटुम्बशास्त्रिवर्याः ।
  • डा० ऋतेशा