मुखपृष्ठम् · ⬆ शास्त्रीयविषयाः

ध्वनिः

इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद्ध्वनिर्बुधैः कथितः ॥का०प्र० १।४॥ वाच्यार्थं व्यङ्ग्यार्थः अतेशे यत्र तदेवोत्तमं काव्यं, ध्वनिः ।

व्युत्पत्तिः

लोचनकारेण पञ्च व्युत्पत्तयः दर्शिताः

1. ध्वनति इति ध्वनिः वाच्यः शब्दः ।
2. ध्वनति इति ध्वनिः वाचकः अर्थः ।
3. ध्वन्यते इति ध्वनिः व्यङ्ग्यार्थः ।
4. ध्वननं ध्वनिः व्यञ्जनाव्यापारः ।
5. ध्वनिः अत्रास्तीति ध्वनिसमुदायं काव्यम् ।

प्रभेदाः

• वस्तुध्वनिः – असामान्या प्रस्तुतिः व्यङ्ग्यरूपेण वस्तु प्रकाशयति ।
  हे धार्मिक, निर्भयं वने विचर यतः तवभीतिहेतुः कुक्कुरः ह्यः सिंहेन व्यापादितः!
  वाच्यार्थस्तु – त्वं पूर्वं कस्माच्चन कुक्कुरात् बिभयन् वनं न गच्छति, अधुना स कुक्कुरः मृतः । अतः स्वैरं भ्रम!
  व्यङ्ग्यार्थः – वनं मा प्रविश, तत्र साम्प्रतं केसरी विराजते! (त्वं तु कुक्कुरात् बिभेति, सिंहस्य कथा तु अन्यैव!)
• अलङ्कारध्वनिः – वाक्ये अलङ्कारः अवाच्यः सन्नपि व्यङ्ग्यया अलङ्कारं बोधयति ।
  अरिभिः सममेव समरशिरसि विगलितं रिपुस्त्रीणाम् ।
  वाच्यार्थः – युद्धे अरिभिः सहः तेषां स्त्रीणां विगलितम् (कर्तरि भावे क्तः, अतः स्त्रीणाम् इति षष्ठी) । अर्थात्, द्वयोः युगपत् नाशः ।
  व्यङ्ग्यार्थः – अत्र व्यङ्ग्यया उपमालङ्कारप्रतीतिः । युद्धे रिपवः भूमौ यथा पतन्ति, तथैव तेषां भार्यादिकं मृत्युवार्तां श्रुत्वा प्राणान् त्यजन्ति । अत्र उपमा ध्वन्यते ।
• रसध्वनिः – विभावादिव्यापारपुरःसरं स्थायिभावः रसत्वेन परिणमते ।
  ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति ष्यन्दने बद्धदृष्टिः
  पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभिया भूयसा पूर्वकायम्।
  शश्वदवकीर्णवर्त्मा श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा
  पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति॥
  वाच्यार्थः – साक्षात् दुष्यन्तस्य बाणैः आत्मानं रक्षितुकामः धावतः कृष्णसारस्य विवरणम् ।
  व्यङ्ग्यार्थः – अतीवरमणीयं विवरणं (विभावानुभावदिभिः) स्थायिभावम् उद्दीपयति (भयम्), ततः भयानकरसप्रतीतिः ।

ध्वनिः vs व्यञ्जना

पू०प० – भाति यत् व्यञ्जनया एव ध्वनिः प्रतीयते । तर्हि को भेदः ? कुतः व्यञ्जना एव ध्वनित्वेन न स्वीक्रियते?

व्यञ्जना काचित् शब्दवृत्तिः (शब्दशक्तिः) । शब्दप्रयोगेण शब्दशक्त्या कश्चन अर्थः उद्बुध्यते । स अर्थः अन्यैः व्यापारैः सह विपच्यमानः चमत्कारं जनयति । तत् फलमेव ध्वनिः । व्यञ्जना तु तत्र व्यापारत्वेन तिष्ठति (शब्दप्रयोगः करणम्, शब्दस्य वृत्तिः व्यापारः) ।

प्रक्रिया एवं भवति –

• व्यञ्जकशब्दप्रयोगः (करणम्)
• व्यापारः
  • शब्दव्यापारः – वाच्यार्थे विरते सति, व्यङ्ग्यार्थस्य उद्बोधः एव अलौकिकः व्यापारः शब्दव्यापारः ।
  • कवेः प्रतिभाव्यापारः – कवेः प्रतिभया निर्मितः विन्यासविशेषः ।
  • सहृदयस्य चर्वणाव्यापारः – हृदयस्य अन्तःकरणे यः साधारणीकरणस्य तथा च अखण्डस्य रसस्य आस्वादनस्य व्यापारः भवति, सः एव चर्वणाव्यापारः । सामाजिकस्य चित्ते चर्वणाव्यापारानन्तरमेव जायते ।
• फलम् – रसानुभूत्यात्कं फलेमेव ध्वनिः ।

graph TD
    K["`<u>**करणम्**</u> – व्यञ्जकः शब्दः अर्थश्च`"] --> V

    subgraph V ["`<u>**व्यापारः**</u> – व्यञ्जनावृत्तिः (परिपाकप्रक्रिया)`"]
        direction TB
        V1[१. शब्दस्य व्यञ्जनाव्यापारः]
        V2[२. कवेः प्रतिभाव्यापारः]
        V3[३. सहृदयस्य चर्वणाव्यापारः]
    end

    V -->|"`**<u>फलम्**</u> – अलौकिकश्चमत्कारः`"| F[साध्यम् : ध्वनिः / रसानुभूतिः]

काव्यभेदाः

काव्यभेदः	व्यङ्ग्यार्थस्य स्थितिः	वाच्यार्थ-व्यङ्ग्यार्थयोः सम्बन्धः	पारिभाषिकी संज्ञा
उत्तमम्	प्रधानः (अतिशयी)	व्यङ्ग्यार्थः वाच्यार्थम् अतिक्रम्य मुख्यश्चमत्कारकारी भवति।	ध्वनिकाव्यम्
मध्यमम्	गौणः (अप्रधानः)	व्यङ्ग्यार्थः वाच्यार्थस्य शोभां वर्धयितुं तस्याङ्गभावं भजते।	गुणीभूतव्यङ्ग्यम्
अधमम्	शून्यः (अभावः)	व्यङ्ग्यार्थम् अभिभूय बाह्यालङ्काराणां चमत्कारः शोभते।	चित्रकाव्यम्