ध्वन्यालोकः — परिचयः¶

उपयोगीनि उपकरणानि¶

सहायकसामग्र्यः¶

http://ashtadhyayi.com (सूत्रपाठः, धातुपाठः, गणपाठः, कोषाः)
http://sanskritsahitya.org (काव्यसङ्ग्रहः, अन्वेषाणादिसौकर्यम्)

टीकाः¶

लोचनम् (अभिनवगुप्ता)
सिद्धान्तशिरोमणिः (आचार्यः विश्वेश्वरः [हिन्दी])

विषयपरिचयः¶

ग्रन्थकारः¶

आनन्दवर्धनः (~950)
काश्मीरवासी (राजतरङ्गिणीतः ज्ञायते)
कृतयः - ध्वन्यालोकः, अर्जुनचरितम्, विषमबाणलीला, देवीशतकम्, तत्त्वालोकः (वेदान्तविषयकदार्शनिकग्रन्थः)

लोचनटीकाकर्ता¶

अभिनवगुप्तः (दशमशताब्देः पूर्वार्द्धः)
कृतयः - अभिनवभारती (नाट्यशाखम्), लोचनम् (ध्वन्यालोकः), तन्त्रालोकः, ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविमर्शिनी
साहित्यशास्त्रे अवदानम्
- रसास्वादप्रक्रिया
- सहृदयस्य व्याख्या
- काव्यप्रयोजनम् नीत्युपदेशः (व्युत्पत्तिः)

ध्वन्यालोकः¶

अयं लक्षणग्रन्थः (लक्ष्यानुसारीणि लक्षणानि भवन्ति ।)। ऐदम्प्रथमतया ध्वनिसिद्धान्तः प्रतिपादितः । (प्रवर्तकाचार्यः - आनन्दवर्धनाचार्यः, मम्मटः इतोऽपि पोषितवान् सिद्धान्तम्, जगन्नाथपण्डितेन खण्डितं तन्मतम्, ततः पुनः परवर्तिसाहित्यकारैः नागेशादिभिः प्रतिष्ठापितः) ।

वादः - कारिकावृत्तिकारयोः समानकर्तृकत्व उत भिन्नकर्तृकत्वम्? लोचनकारः मतम् - समानः कर्ता । अर्वाचीनाः - भिन्नौ कर्तारौ ।

ध्वन्यालोकस्य अवदानम्¶

व्यङ्गङ्ग्रार्थयुक्तः अलङ्कारः न ध्वनिकाव्यम् ।
रसादिध्वनिः रसवदलङ्कारः इत्यनयोः भेदः
गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्यस्य लक्षणम्, काव्यस्य सौन्दर्यानुगुणं स्तरत्रये विभाजनम्
वस्तुध्वनिः, अलङ्कारध्वनिः रसध्वनिः इत्यस्य प्रतिपादनम्
अविवक्षितवाच्य-विवक्षितान्यपरवाच्यभेट्योः प्रतिपादनम्
गुणानां सङ्ख्यानिर्धारणम् । (गुणाः त्रयः एव इति ऐदम्प्रथमतया उपस्थापितम्)
गुणालङ्काराणां रसेन सह सम्बन्धः । गुण-रस (संवायः), अलङ्कार-रस (संयोग)
सदाचारोपदेशः काव्यस्य अन्तिमम् उद्दिष्टम्
सदाचारोपदेशरूपा हि नाटकादिगोष्ठी, विनेयजनहितार्थमेव मुनिभिरवतारिता । (३।३० वृ०)

ध्वनिविरोधिनः¶

ध्वनिं न सर्वे साहित्यकाराः अङ्गीकुर्वन्ति । जयरथेन १२ विरोधिनः सङ्कीर्तिताः (विमर्शिनी टीकायाम्) । ध्वनिसिद्धान्तः पृथङ् नास्ति, अन्यसिद्धान्तेषु अन्तर्भावः । यत्र अन्तर्भावः तन्मतीयाः विरोधिनः । कस्मिन्/कस्याम् अन्तर्भावः कैः कृतः?

तात्पर्यशक्तिः । (भट्टीमीमांसकाः)
अभिधा । (प्राभाकरमीमांसकाः)
उपादानलक्षणा ।
लक्षणलक्षणा ।
स्वार्थानुमानः । (नैयायिकाः)
परार्थानुमानः । (नैयायिकाः)
अर्थापत्तिः ।
श्लेषः ।
समासोक्तिः ।
रसः न व्यङ्ग्यः, सः कार्यः । (लोल्लटः) [रसः उत्पद्यते, कार्यः स]
रसः न व्यङ्ग्यः, सः भोग्यः । (भट्टनायकः) [उत्पत्तिं न स्वीकुर्वन्ति, रसस्य भोज्य-भोजक-सम्बन्धः ।]
ध्वनिः अनिर्वचनीयः । (लक्षणम् अशक्यम्)

ध्वयालोके प्रतिवादिनः¶

ध्वयालोके त्रयः मुख्याः प्रतिवादिनः ।

graph TD
    %% Node Definitions
    Root["<span><b>ध्वन्यालोके प्रतिवादिनः</b><br/><small>ध्वनिविरोधिनां त्रयः पक्षाः</small></span>"]

    P1["<span><b>१. ध्वनिः नास्ति</b><br/><small>अभाववादः</small></span>"]:::abhavavadi
    P2["<span><b>२. ध्वनेः लक्षणादौ अन्तर्भावः</b><br/><small>भाक्तवादः</small></span>"]:::bhaktavadi
    P3["<span><b>३. ध्वनिरनिर्वचनीयः</b><br/><small>अनिर्वचनीयतावादः</small></span>"]:::alaxaniyatavadi

    Reason1["<span><b>विपर्ययमूलकः</b><br/><small>(वस्तुतो स्थितस्यापि अपलापः)</small></span>"]:::abhavavadi
    Reason2["<span><b>सन्देहमूलकः</b><br/><small>(लक्षणादिभिः सह साङ्कर्यम्)</small></span>"]:::bhaktavadi
    Reason3["<span><b>अज्ञानमूलकः</b><br/><small>(वाचामगोचरता)</small></span>"]:::alaxaniyatavadi

    Group1["<span><b>अभाववादिनः</b><br/><small>(प्रतिभाहीनाः / तार्किकसंस्काररहिताः)</small></span>"]:::abhavavadi
    Group2["<span><b>भाक्तवादिनः</b><br/><small>(गुणवृत्ति/लक्षणायाम् अन्तर्भाववादिनः)</small></span>"]:::bhaktavadi
    Group3["<span><b>अलक्षणीयतावादिनः</b><br/><small>(गिरामनभिधेयरूपत्वमन्वानाः)</small></span>"]:::alaxaniyatavadi

    Abhava1["ध्वनिः नास्ति"]:::abhavavadi
    Abhava2["पूर्वजैर्न प्रतिपादितः"]:::abhavavadi
    Abhava3["गुणालङ्कारव्यतिरिक्तः न"]:::abhavavadi

    %% Connections
    Root -->|प्रथमः पक्षः| P1
    Root -->|द्वितीयः पक्षः| P2
    Root -->|तृतीयः पक्षः| P3

    P1 --> Reason1 --> Group1
    P2 --> Reason2 --> Group2
    P3 --> Reason3 --> Group3

    Group1 --> Abhava1
    Group1 --> Abhava2
    Group1 --> Abhava3

    %% Styling Definitions with compact padding
    classDef abhavavadi fill:#ffebee,stroke:#d32f2f,stroke-width:2px,padding:8px;
    classDef bhaktavadi fill:#fffde7,stroke:#fbc02d,stroke-width:2px,padding:8px;
    classDef alaxaniyatavadi fill:#e8f5e9,stroke:#388e3c,stroke-width:2px,padding:8px;