मन्दाक्रान्ता¶

अक्षराणि

१७

लक्षणम्

मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौ नतौ ताद्गुरू चेत् (जलधयः ४, षट् ६, अगाः ७)
म-भ-न-त-त-ग्
ऽऽऽ ऽ।। ।।। ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ

उदाहरणम्

कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः
शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः ।
यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु
स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥

तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी
मध्ये क्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निम्ननाभिः ।
श्रोणीभारादलसगमना स्तोकनम्रा स्तनाभ्यां
या तत्र स्याद् युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः ॥

सन्दर्भाः¶

काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैर्यः समाम्नातपूर्वस्- तस्याभावं… — ध्वन्यालोकः — प्रथम उद्योतः — कारिका १
श्रीमज्ज्ञानेन्द्रभिक्षोरधिगतसकलब्रह्मविद्याप्रपञ्चः काणादीर… — रसगङ्गाधरः — प्रथममाननम् — मङ्गलाचरणम्
कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तङ्गमित… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासान् कनकवल… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतोर् अन्तर्बाष्पश्चिरमनु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
धूमज्योतिःसलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः सन्देशार्थाः क्व पटु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद प्रियायाः सन्देशं मे हर धनपत… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
त्वामारूढं पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनि… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नीम् अव्यापन्नामविहतगतिर्द्र… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
मन्दं मन्दं नुदति पवनश्चानुकूलो यथा त्वां वामश्चायं नदति मधु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
कर्तुं यच्च प्रभवति महीमुच्छिलीन्ध्रामवन्ध्याम् तच्छ्रुत्वा… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
आपृच्छस्व प्रियसखममुं तुङ्गमालिङ्ग्य शैलम् वन्द्यैः पुंसां र… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
मार्गं तावच्छृणु कथयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपम् सन्देशं मे तदनु ज… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभिर्- दृष्टोत्साह… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत्पुरस्ताद् वल्मीकाग्रात् प… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भ्रूविकारानभिज्ञैः प्रीतिस्निग्धैर्ज… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
त्वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ध्ना वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिग… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
छन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः काननाम्रैस्- त्वय्यारूढे शिखरमच… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुञ्जे मुहूर्तम् तोयोत्सर्गद्रु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं वान्तवृष्टिर्- जम्बूकुञ्जप्रत… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैरर्धरूढैर्- आविर्भूतप्रथममुकुला… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
अम्भोबिन्दुग्रहणचतुरांश्चातकान् वीक्षमाणाः श्रेणीभूताः परिगण… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
पाण्डुच्छायोपवनवृतयः केतकैः सूचिभिन्नैर्- नीडारम्भैर्गृहबलिभ… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानीं गत्वा सद्यः फलमविक… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतोस्- त्वत्सम्पर्कात् प… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
विश्रान्तः सन् व्रज वननदीतीरजातानि सिञ्चन्न्- उद्यानानां नवज… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां सौधोत्सङ्गप्रणयवि… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः संसर्पन्त्याः स्खलितस… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
वेणीभूतप्रतनुसलिला तामतीतस्य सिन्धुः पाण्डुच्छायातटरुहतरुभ्र… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
प्राप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् पूर्वोद्दिष्टामुपसर… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
दीर्घीकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितक… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
हारांस्तारांस्तरलगुटिकान् कोटिशः शङ्खशुक्तीः शष्पश्यामान् मर… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
प्रद्योतस्य प्रियदुहितरं वत्सराजोऽत्र जह्रे हैमं तालद्रुमवनम… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै- र्बन्धुप्रीत्या भवनशि… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
भर्तुः कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायास्त्र… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
अप्यन्यस्मिञ्जलधर महाकालमासाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं य… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
पादन्यासैः क्वणितरशनास्तत्र लीलावधूतै रत्नच्छायाखचितवलिभिश्च… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः सान्ध्यं तेजः प्रतिनवज… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तां कस्यांचिद् भवनवलभौ सुप्तपारावतायां नीत्वा रात्रिं चिरविल… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां शान्तिं नेयं प्रणयि… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने छायात्माऽपि प्रकृतिसुभ… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्याः किञ्चित्करधृतमिव प्राप्तवानीरशाखं हृत्वा नीलं सलिलवसन… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः स्रोतोरन्ध्रध्वन… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तत्र स्कन्दं नियतवसतिं पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पासारैः स्नपयतु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बर्हं भवानी पुत्रप्रेम्णा कुवलयद… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
आराध्यैनं शरवणभवं देवमुल्लङ्घिताध्वा सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभया… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे तस्याः सिन्धोः पृथु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तामुत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपर… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
ब्रह्मावर्तं जनपदमथच्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुन… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचनाङ्कां बन्धुप्रीत्या समरविमुखो… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्माद् गच्छेरनुकनखलं शैलराजावतीर्णां जह्नोः कन्यां सगरतनयस्… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्याः पातुं सुरगज इव व्योम्नि पश्चार्धलम्बी त्वं चेदच्छस्फट… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धैर्मृगाणां तस्या एव प्रभवमचलं प्… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तं चेद्वायौ सरति सरलस्कन्धसंघट्टजन्मा बाधेतोल्काक्षपितचमरीबा… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वाङ्गभङ्गाय तस्मिन् मुक्ताध्वानं सपदि… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः शश्वत् सिद्धैरुपचि… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः संरक्ताभिस्त्रिपुरवि… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य तांस्तान् विशेषान् हंसद्वारं भृगु… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसन्धेः कैलासस्य त्रिद… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे कृत्तद्विरददशनच्… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
हित्वा तस्मिन् भुजगवलयं शम्भुना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि च व… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्घट्टनोद्गीर्णतोयं नेष्यन्ति त्वां सुरय… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूलां न त्वं दृष्ट्वा न… — मेघदूतम् — पूर्वमेघः
विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः सङ्गीताय प्रहत… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
हस्ते लीलाकमलमलके बालकुन्दानुविद्धं नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
यत्रोन्मत्तभ्रमरमुखराः पादपा नित्यपुष्पाः हंसश्रेणीरचितरशना… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
आनन्दोत्थं नयनसलिलं यत्र नान्यैर्निमित्तैः नान्यस्तापः कुसुम… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुस… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
मन्दाकिन्याः सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्भिः मन्दाराणामनुतटरु… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
नीवीबन्धोच्छ्वसितशिथिलं यत्र बिम्बाधराणां क्षौमं रागादनिभृतक… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
नेत्रा नीताः सततगतिना यद्विमानाग्रभूमीः आलेख्यानां नवजलकणैर्… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजालिङ्गनोच्छ्वासितानां अङ्गग्लानिं स… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
अक्षय्यान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठैः उद्गायद्भिर्धनपतिय… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
गत्युत्कम्पादलकपतितैर्यत्र मन्दारपुष्पैः पत्रच्छेदैः कनककमलै… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
मत्वा देवं धनपतिसखं यत्र साक्षाद्वसन्तं प्रायश्चापं न वहति भ… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
वासश्चित्रं मधु नयनयोर्विभ्रमादेशदक्षं पुष्पोद्भेदं सह किसलय… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
वापी चास्मिन् मरकतशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैश्छन्ना विकचकमलैः… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तस्यास्तीरे रचितशिखरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवे… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरश्चात्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरबकवृते… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टिः मूले बद्धा मणिभिरनति… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
एभिः साधो हृदयनिहितैर्लक्षणैर्लक्षयेथा द्वारोपान्ते लिखितवपु… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
गत्वा सद्यः कलभतनुतां शीघ्रसम्पातहेतोः क्रीडाशैले प्रथमकथिते… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तन्वी श्यामा शिखरिदशना पक्वबिम्बाधरोष्ठी मध्ये क्षामा चकितहर… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तां जानीथाः परिमितकथां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं प्रियाया निःश्वासानामशिशि… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा मत्सादृश्यं विरहतनु व… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्य निक्षिप्य वीणां मद्गोत्राङ्कं विर… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
शेषान् मासान् विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा विन्यस्यन्ती भुवि ग… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
आधिक्षामां विरहशयने सन्निषण्णैकपार्श्वां प्राचीमूले तनुमिव क… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
पादानिन्दोरमृतशिशिरान् जालमार्गप्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या गतम… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्तीं शुद्धस्नानात् परुषमल… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
आद्ये बद्धा विरहदिवसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितश… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
सा संन्यस्ताभरणमबला पेशलं धारयन्ती शय्योत्सङ्गे निहितमसकृद्द… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
जाने सख्यास्तव मयि मनः संभृतस्नेहमस्माद् इत्थंभूतां प्रथमविर… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
रुद्धापाङ्गप्रसरमलकैरञ्जनस्नेहशून्यं प्रत्यादेशादपि च मधुनो… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
वामश्चास्याः कररुहपदैर्मुच्यमानो मदीयैः मुक्ताजालं चिरपरिचित… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तस्मिन् काले जलद यदि सा लब्धनिद्रासुखा स्याद् अन्वास्यैनां स… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तामुत्थाप्य स्वजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याश्वस्तां सममभिनवैर… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
भर्तुर्मित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाहं तत्संदेशैर्हृदय… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितह… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
तामायुष्मन् मम च वचनादात्मनश्चोपकर्तुं ब्रूया एवं तव सहचरो र… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
अङ्गेनाङ्गं प्रतनु तनुना गाढतप्तेन तप्तं सास्रेणाश्रुद्रुतमव… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
शब्दाख्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयित… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
श्यामास्वङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं वक्त्रच्छायां शश… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलायां आत्मानं ते चरणपति… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
मामाकाशप्रणिहितभुजं निर्दयाश्लेषहेतोः लब्धायास्ते कथमपि मया… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां ये तत्क्षीरस्रुत… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
संक्षिप्येत क्षण इव कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थास्वहरपि… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
नन्वात्मानं बहु विगणयन्नात्मनैवावलम्बे तत् कल्याणि त्वमपि नि… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ शेषान्मासान् गमय चत… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
भूयश्चाह त्वमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किमपि र… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदित्वा मा कौलीनादसितनयने म… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
आश्वास्यैवं प्रथमविरहोदग्रशोकां सखीं ते शैलादाशु त्रिनयनवृषो… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
कच्चित् सौम्य व्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे प्रत्यादेशान्… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः
एतत् कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावर्तिनो मे सौहार्दाद्वा विधु… — मेघदूतम् — उत्तरमेघः