सामग्रीं त्यजन्तु

मुखपृष्ठम् · ⬆ अलङ्कारः

उपमा

लक्षणम्

साधर्म्यमुपमा भेदे । (का०प्र० १०)
साम्यं वाच्यमवैधर्म्यं वाक्यैक्य उपमा द्वयोः । (सा०द० १०)
उपमा यत्र सादृश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः । (कु०)

भिन्नयोः उपमेयोपमानयोः एकस्मिन् वाक्ये वाच्यं (शब्देन उक्तं) साधर्म्यम् । अङ्गानि – उपमेयम्, उपमानम्, साधारणधर्मः, उपमावाचकः (इव, यथा, वत्, तुल्य, सदृश ...) । चत्वारि अपि उक्तानि चेत् पूर्णोपमा, एकं द्वे त्रीणि वा लुप्तानि चेत् लुप्तोपमा ।

उदाहरणानि

तस्याः मुखं चन्द्र इव सुन्दरम् अस्ति ।
मुखम् – उपमेयम्, चन्द्रः – उपमानम्, सुन्दरम् – धर्मः, इव – वाचकः – पूर्णोपमा । "चन्द्रमुखी" – लुप्तोपमा ।

हंसीव कृष्ण ते कीर्तिः स्वर्गङ्गामवगाहते । (कु०)

वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये ।
जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥ (रघु० १।१)

समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव । (रा० १।१।१७)

सन्दर्भाः