सामग्रीं त्यजन्तु

मुखपृष्ठम् · ⬆ अलङ्कारः

रूपकम्

लक्षणम्

तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । (का०प्र० १०)
रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपह्नवे । (सा०द० १०)
विषय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विषयस्य यत् । रूपकम् ... (कु०)

अतिसाम्यात् उपमेये (विषये) उपमानस्य (विषयिणः) अभेदेन आरोपः । उपमेयस्य निषेधः न क्रियते (निरपह्नवे) – एतेन अपह्नुतेः भेदः । उपमायां भेदः स्फुटः, रूपके अभेदः ।

उदाहरणानि

मुखचन्द्रः । अयं राजा साक्षात् परमेश्वरः ।
मुखे चन्द्रत्वस्य, राज्ञि परमेश्वरत्वस्य आरोपः ।

अपारे काव्यसंसारे कविरेव प्रजापतिः ।
यथास्मै रोचते विश्वं तथेदं परिवर्तते ॥
काव्ये संसारत्वस्य, कवौ प्रजापतित्वस्य आरोपः ।

सन्दर्भाः