सामग्रीं त्यजन्तु

मुखपृष्ठम् · ⬆ अलङ्कारः

उत्प्रेक्षा

लक्षणम्

सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । (का०प्र० १०)
भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना । (सा०द० १०)
सम्भावना स्यादुत्प्रेक्षा वस्तुहेतुफलात्मना । (कु०)

प्रकृतस्य (उपमेयस्य) उपमानरूपेण सम्भावना (कल्पना) – "मन्ये अयं स एव" । साध्यवसाया (अनिश्चिता) – अतिशयोक्तौ तु सिद्धाध्यवसाया । वाचकाः – मन्ये, शङ्के, ध्रुवम्, प्रायः, नूनम्, इव । भेदाः – वस्तूत्प्रेक्षा, हेतूत्प्रेक्षा, फलोत्प्रेक्षा ।

उदाहरणानि

लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । (मृच्छकटिकम् १)
अन्धकारः अङ्गानि लिम्पति इव, आकाशम् अञ्जनं वर्षति इव – वस्तूत्प्रेक्षा ।

पुनर्ग्रहीतुं नियमस्थया तया द्वयेऽपि निक्षेप इवार्पितं द्वयम् ।
लतासु तन्वीषु विलासचेष्टितं विलोलदृष्टं हरिणाङ्गनासु च ॥ (कुमार० ५।१३)
तपस्यन्ती पार्वती विलासं लतासु, चञ्चलदृष्टिं हरिणीषु पुनर्ग्रहणार्थं न्यासरूपेण स्थापितवती इव ।

सन्दर्भाः