स्वभावोक्तिः¶
लक्षणम्
स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् । (का०प्र० १०)
स्वभावोक्तिर्दुरूहार्थस्वक्रियारूपवर्णनम् । (सा०द० १०)
स्वभावोक्तिः स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णनम् । (कु०)
बालमृगादीनां स्वाभाविकक्रियायाः रूपस्य च यथावत् चारु वर्णनम् – कविमात्रवेद्यं सूक्ष्मम् । दण्डिना "जातिः" इति अपि उक्ता ।
उदाहरणानि
ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः
पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् ।
दर्भैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा
पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यां प्रयाति ॥ (अ०शा० १।७)
दुष्यन्तेन अनुसृतस्य मृगस्य धावनस्य यथावत् वर्णनम् ।
सन्दर्भाः¶
- खगा वासोपेताः सलिलमवगाढो मुनिजनः प्रदीप्तोऽग्निर्भाति प्रविच… — स्वप्नवासवदत्तम् — प्रथमोऽङ्कः