सामग्रीं त्यजन्तु

मुखपृष्ठम् · ⬆ अलङ्कारः

अतिशयोक्तिः

लक्षणम्

निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् ।
प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥
कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः ।
विज्ञेयातिशयोक्तिः सा ... ॥ (का०प्र० १०)
सिद्धत्वेऽध्यवसायस्यातिशयोक्तिर्निगद्यते । (सा०द० १०)
रूपकातिशयोक्तिः स्यान्निगीर्याध्यवसानतः । (कु०)

लोकसीमातिक्रान्तं वर्णनम् । मुख्यः प्रकारः – उपमेयं निगीर्य (अनुक्त्वा) केवलम् उपमानेन तस्य कथनम् (सिद्धः अध्यवसायः) । अन्ये प्रकाराः – अभेदे भेदः, भेदे अभेदः, सम्बन्धे असम्बन्धः, असम्बन्धे सम्बन्धः, कार्यकारणपौर्वापर्यविपर्ययः ।

उदाहरणानि

सिंहः आगच्छति । (वीरः पुरुषः सिंहशब्देनैव उक्तः)

पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वान्निःसरन्ति शिताः शराः । (कु०)
नेत्रे नीलोत्पलद्वन्द्वेन, कटाक्षाः शरैः – उपमेयम् अनुक्त्वा ।

कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम् ।
सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ (का०प्र० १० उदाहृतम्)
कमलम् – मुखम्, कुवलये – नेत्रे, कनकलतिका – शरीरम् ।

सन्दर्भाः