ध्वन्यालोकः — प्रथम उद्योतः — कारिका ५ (प्रतीयमानस्य काव्यात्मता)

मुखपृष्ठम् · ⬆ प्रथम उद्योतः · ← · →

कारिका ५ (प्रतीयमानस्य काव्यात्मता)

काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा ।
क्रौञ्चद्वन्द्ववियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वमागतः ॥ १।५ ॥

विविधवाच्यवाचकरचनाप्रपञ्चचारुणः काव्यस्य स एवार्थः सारभूतः । तथा चादिकवेर्वाल्मीकेः निहतसहचरीविरहकातरक्रौञ्चाक्रन्दजनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः ।

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः ।
यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥

शोको हि करुणस्थायिभावः । प्रतीयमानस्य चान्यभेददर्शनेऽपि रसभावमुखेनैवोपलक्षणं प्राधान्यात् ।

प्रतीयमानार्थः काव्यस्यात्मेति बोधयितुं विस्तृतचर्चा । प्राचीनप्रमाणत्वेन रामायणस्य मूलभूतं श्लोकं चोदाहरति ।

• निहतसहचरीविरहकातरक्रौञ्चाक्रन्दजनितः = निहतं सहचरीविरहकातरक्रौञ्चं (उद्दिश्य कृतेन) आक्रन्देन जनितः । (इति निहतसहचरीविरहकातरक्रौञ्चः कथं समस्यते?)

केचन आक्षेपाः –

• शोकस्तु पक्षिणः (करुणरसस्य स्थायिभावः शोकः), कथं महर्षौ शोकः?
  • अनुकार्यगतत्वात् (केचन आहुर्यत् शोकः अनुकार्यगत इति) ।
    • स्थायिभावः अनुकार्यगतः चेत् सहृदयः कथम् अनुभवेत्?
      अनुकार्यः (यथा रामः - पात्रम् । अनुकृतिर्नाटकम्)
      अनुकर्ता (यथा नटः - अभिनयं करोति)
      • अनुमानेन! (अलौकिकत्वात्)
  • अलौकिकत्वात् (साहित्यदर्पणकारः अनुकार्यगतत्वं खण्डयति (अनुकार्यस्य रत्यादिरुद्बोधो न रसो भवेत्)
    रसः सहृदयगत एव भवति न तु अनुकार्यगतः ।(अल्पत्वात्) ।
    • अनुकार्यगतत्वं नोपपन्नम् ।
      • अल्पत्वात् (पारिमित्या) । अनुकार्यगतः भावः सहृदये रसत्वेन न परिणमते ।
      • अलौकिकत्वात् । अनुकार्यगतः भावः लौकिकः भवति (स्वजनविरहेणोद्भूतः लौकिकः, नाट्यकाव्यश्रवणप्रतिकूलतया न स्वीकार्यः) । सहृदये तु अलौकिकरसनिष्पत्तिः ।
• तर्हि एवं क्रमेण महर्षेः भावोत्पत्तिः –

आधारः	क्रौञ्ची	महर्षी वाल्मीकिः
घटना	व्याधेन क्रौञ्चः मारितः	क्रौञ्च्याः शोकं दृष्टवान्
शोकस्य स्वरूपम्	लौकिकशोकः	अलौकिकशोकः
शोकस्य कारणम्	स्वजनवियोगः	हृदयसंवादः तन्मयीभावनम्
अनुभवस्य स्तरः	स्वजनवियोगेन जातः दुःखानुभवः	परपीडया तादात्म्येन जातः भावानुभवः
भावस्य परिणतिः	वैयक्तिकं दुःखम्	काव्यनिर्मितेः प्रेरकः शोकः
परिणामः	क्रौञ्च्याः क्रन्दनम्	वाल्मीकेः मुखात् श्लोकरूपवाण्याः आविष्करणम्
रसशास्त्रीयं स्वरूपम्	सामान्यः लौकिकः भावः	करुणरसस्य स्थायिभावरूपः शोकः

रामायणटीकाप्रसङ्गः

रामायणस्य टीकात्रयं प्रसिद्धम् –

• शिरोमणिः
• भूषणम्
• तिलकम्

शिरोमणिः इति टीका अद्भुतम् । प्रकृतश्लोकस्य नानारूपेण भिन्नभिन्नप्रसङ्गे निरूपणम् ।

• कथं मङ्गलाचरणं शापयुक्तम्?
  • नैव तथा यतः वाच्यार्थेन वस्तुतया प्रतीयमानार्थः नावगम्यते । अत्र विष्णोः स्तुतिः ।
  • मानिषाद = मा (लक्ष्मीः) निषीदति यस्मिन्, मानिषादः (विष्णुः) [मा+निषद्+ड यथा कुम्भकार] । सम्बुद्धौ ।
  • क्रौञ्च-क्रौञ्ची-मिथुनं तु लंकापति-मन्दोदरी-युगलम् (रूपकमिति) । तत्र क्रौञ्चपदनिर्दिष्टं रावणम् अवधीः ।
  • एवं पौलस्त्यकुलधूमकेतुः त्वं प्रतिष्ठाम् अगमः ।
  • एवं चात्र प्रतीयमानार्थे स्तुतिः (वाच्यार्थे तु न तथा) ।
• शिरोमणिटीकाकारः अस्मिन् श्लोके भिन्नभिन्नव्युत्पत्तिं दर्शयति (प्रतिकाण्डं भिन्नव्युत्पत्तिं प्रतिपाद्य तत्तत्काण्डगतं वर्णयति!!) ।
  • बालकाण्डम्
    • मानिनां षः (श्रेष्ठः) = मानिष् ।
    • (मानिषु गर्वम्) अत्ति (नाशयति) इति अदः ।
  • अयोध्याकाण्डम्
    • मा (मन् निबन्धनात्मकम्) ... श्रीरामः जनकं वरप्रदानसंशयाविष्टत्वरूपात् बन्धनात् विमोचितवान् ।
  • अरण्यकाण्डम्
    • अत्र क्रोञ्चः राक्षसरूपः । तेषां नाशः ।