कादम्बरी — कथामुखम् (पूर्वभागः) — विदिशावर्णनम् (शूद्रकयौवनकालवर्णनं च)

मुखपृष्ठम् · ⬆ कथामुखम् (पूर्वभागः) · ← · →

विदिशावर्णनम् (शूद्रकयौवनकालवर्णनं च)¶

तस्य च राज्ञः कलिकाल-भयपुञ्जीभूत-कृतयुगानुकारिणी, त्रिभुवनप्रसवभूमिरिव विस्तीर्णा, मज्जन्मालवविलासिनी-कुचतटास्फालन-जर्जरितोर्मिमालया जलावगाहनावतारितजयकुञ्जरकुम्भसिन्दूरसंध्यायमान-सलिलया उन्मदकलहंसकुल-कोलाहलमुखरीकृतकूलया वेत्रवत्या परिगता विदिशाभिधाना नगरी राजधान्यासीत्।

[(ईदृश्या ...) नद्या परिगता (ईदृशी ...) नगरी राजधानी आसीत्]

कलिकाल-भयपुञ्जीभूत-कृतयुगानुकारिणी = कलिकालात् (चरमयुगसमयात्) यत् भयं (भीतिः) तस्मात् पुञ्जीभूतं (समूहीभूतम्) यत् कृतयुगं (सत्ययुगं, प्रथमयुगम्) तत् अनुकरोतीति तच्छील पुण्यमयीति भावः।
मज्जन्मालवविलासिनीकुचतटास्फालनजर्जरितोर्मिमालया = मज्जन्त्यः (स्नान्त्यः) या मालवविलासिन्यः (अवन्तिकामिन्यः), तासां कुचतटानि (पयोधरस्थलानि, वक्षोजस्थलानि, स्तनाग्रभागा इति भावः), तेषाम् आस्फालनं (आघातः, ताडनम्) तेन जर्जरिताः (क्षीणीकृताः, क्षीणतामुपगताः, व्याहताः) ऊर्मिमालाः (तरङ्गपङ्क्तयः) यस्याः सा।
जलावगाहनावतारितजयकुञ्जरकुम्भसिन्दूरसंध्यायमानसलिलया = जले (वेत्रवतीसलिले) अवगाहनं (मज्जनम्) तदर्थम् अवतारिताः (आनीताः), तादृशा ये जयकुञ्जराः (विजयशीला हस्तिनः), तेषां कुम्भाः (मस्तकपिण्डाः) तेषु विद्यमानं यत् सिन्दूरं (नागसम्भवम्) तेन सन्ध्यायमानं (सन्ध्यावदाचरितम्, आरक्तमिति भावः) तादृशं सलिलं (जलम्) यस्याः सा।
उन्मदकलहंसकुलकोलाहलमुखरीकृतकूलया = उन्मदाः (उत्कटमदाः) ये कलहंसाः (कादम्बाः) तेषां कुलम् (समूहः), तस्य यः कोलाहलः (अस्पष्टध्वनिः, कलरव इति भावः) तेन मुखरितम् (प्रतिध्वनियुक्तम्) कूलम् (तटम्,) यस्याः सा।
परिगता = परिवेष्टिता [वेत्रवत्या परिगता नगरी]

अलङ्कारः

कलिकालेत्यादिविशेषणे पुञ्जीभूतत्वोत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षा ।
आर्थी उपमा
त्रिभुवनेत्यादिविशेषणेऽपि उत्प्रेक्षा
कुचतटानाम् आस्फालेन ऊर्मिमालायाः जर्जरित्त्वस्यासम्बन्धेऽपि तस्य सम्बन्धप्रतिपादनादतिशयोक्तिः
सन्ध्यायमानयेत्यादि-क्यङन्ते व्यङ्ग्योपमा चेत्येतेषां परस्परं नैरपेक्ष्येण स्थित्या संसृष्टिरलंकारः ।

स तस्याञ्च विजिता‌शेषभुवनमण्डलतया^* विगतराज्यचिन्ताभारनिर्वृतः, द्वीपान्तरागतानेकभूमिपाल-मौलिमालालालितचरणयुगलो वलयमिव लीलया भुजेन भुवनभारमुद्वहन्, अमरगुरुमपि प्रज्ञयोपहसद्भिरनेककुलक्रमागतैरसकृदालोचित-नीतिशास्त्रनिर्मलमनोभिरलुब्धैः स्निग्धैः प्रबुद्धैश्चामात्यैः परिवृतः, समानवयोविद्यालंकारैरनेकमूर्धाभिषिक्त-पार्थिवकुलोद्गतैरखिलकलाकलापालोचन-कठोरमतिभिरतिप्रगल्भैः कालविद्भिः प्रभावाऽनुरक्तहृदयैः अग्राम्योपहासकुशलैरिङ्गिताकारवेदिभिः काव्यनाटकाख्यानकाख्ययिका-लेख्यव्याख्यानादि-क्रियानिपुणैरतिकठिन-पीवरस्कन्धोरुबाहुभिरसकृदवदलितसमदरिपुगजघटापीठबन्धैः केसरिकिशोरकैरिव विक्रमैकरसैरपि विनयव्यवहारिभिरात्मनः प्रतिबिम्बैरिव राजपुत्रैः सह रममाणः प्रथमे वयसि सुखमतिचिरमुवास।

^*अवजिता‌शेषभुवनमण्डलतया (अवजित=विजित)

स तस्याञ्च विजिताशेषभुवनमण्डलतया विगतराज्यचिन्ताभारनिर्वृतः, द्वीपान्तरागतानेकभूमिपालमौलिमालालालितचरणयुगलो वलयम् इव लीलया भुजेन भुवनभारमुद्वहन्, अमरगुरुम् अपि प्रज्ञया उपहसद्भिः अनेककुलक्रमागतैः असकृद् आलोचितनीतिशास्त्रनिर्मलमनोभिः अलुब्धैः स्निग्धैः प्रबुद्धैः च आमात्यैः परिवृतः, समानवयोविद्यालंकारैः अनेकमूर्धाभिषिक्तपार्थिवकुलोद्गतैः अखिलकलाकलापालोचनकठोरमतिभिः अतिप्रगल्भैः कालविद्भिः प्रभावाऽनुरक्तहृदयैः अग्राम्योपहासकुशलैः इङ्गिताकारवेदिभिः काव्यनाटकाख्यानकाख्ययिका-लेख्यव्याख्यानादि-क्रियानिपुणैः अतिकठिनपीवरस्कन्धोरुबाहुभिः असकृदवदलितसमदरिपुगजघटापीठबन्धैः केसरिकिशोरकैरिव विक्रमैकरसैरपि विनयव्यवहारिभिः आत्मनः प्रतिबिम्बैरिव राजपुत्रैः सह रममाणः प्रथमे वयसि सुखम् अतिचिरम् उवास।

[(ईदृशः ...) स (ईदृशैः ... साकं/परिवेष्टितः/सह) प्रथमे वयसि सुखम् उवास ।]

* द्वीपान्तरागतानेकभूमिपालमौलिमालालालितचरणयुगलः = द्वीपान्तरागतानेकभूमिपालानां मौलिमालाभिः (मुकुटस्रग्भिः) लालितं (उपसेवितं) चरणयुगलं यस्य स । * अनेकमूर्धाभिषिक्तपार्थिवकुलोद्गतैः = अनेके मूर्द्धाभिषिक्ताः (क्षत्रियाः) ये पार्थिवाः ( राजानः), तेषां कुलानि ( वंशाः), तेभ्य उद्गताः (उत्पन्नाः), तैः ।
"मूर्द्धाऽभिषिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट्" इत्यमरः । "राज्ञि राट् पार्थिवक्ष्माभृन्नृपभूपमहीक्षितः" इत्यप्यमरः । * अखिलकलाकलापालोचनकठोरमतिभिः = अखिलकलानां कलापाः (समुदायाः, समूहः), तेषाम् आलोचनं (विमर्शनम्), तेन कठोरा (दृढा, प्रौढा) मतिः येषां तैः । * अतिप्रगल्भैः = अतिशयप्रतिभान्वितैः । * कालविद्भिः = उचितावसरज्ञैः । * प्रभावानुरक्तहृदयैः = प्रभावः (माहात्म्यम्, सामर्थ्यं वा) तेन अनुरक्तानि (आसक्तानि) हृदयानि (चेतांसि) येषां तैः । * अग्राम्योपहासकुशलैः = अग्राम्यः = नागरिकः (ग्रामे भवः ग्राम्यः), य उपहासः (नर्मवचोविलासः, मनोरञ्जनार्थप्रतिपादकशब्दविशेषप्रयोगः ), तस्मिन् कुशलाः, तैः । * असकृदवदलितसमदरिपुगजघटापीठबन्धैः = असकृत् (वारंवारम्) अवदलिताः (मर्दिताः) समदाः (मदयुक्ताः) रिपुगजघटाः (शत्रुहस्तिघटनाः, शत्रुकरिसमूहः) तासां पीठबन्धाः (पृष्ठस्थलभागाः) यैः तैः ।
"करिणां घटना घटा" इत्यमरः ।

तस्य चातिविजिगीषुतया महासत्त्वतया च तृणमिव लघुवृत्ति स्त्रैणमाकलयतः प्रथमे वयसि वर्तमानस्यापि रूपवतोऽपि संतानार्थिभिरमात्यैरपेक्षितस्यापि सुरतसुखस्योपरि द्वेष इवासीसत् ।

स्त्रैणम् = स्त्रीणां समूहः ।
तृणमिव लघुवृत्ति (स्त्रैणम्) आकलयतः (सम्भावयतः) ...तस्य ।

सत्यपि रूपविलासोपहसितरतिविभ्रमे लावण्यवति विनयवत्यन्वयवति हृदयहारिणि चावरोधजने, स कदाचिदनवरतदोलायमानरत्नवलयो घर्घरिकास्फालनप्रकम्पझणझणायमानमणिकर्णपूरः स्वयमारब्धमृदङ्गवाद्यः संगीतकप्रसङ्गेन, कदाचिदविरलविमुक्तशरासारशून्यीकृतकाननो मृगयाव्यापारेण, कदाचिदाबद्धविदग्धमण्डलः काव्यप्रबन्धरचनेन, कदाचिच्छास्त्रालापेन, कदाचिदाख्यानकाख्यायिकेतिहासपुराणाकर्णनेन, कदाचिदालेख्यविनोदेन, कदाचिद्वीणया, कदाचिद्दर्शनागतमुनिजनचरणशुश्रूषया, कदाचिदक्षरच्युतकमात्राच्युतकबिन्दुमतीगूढचतुर्थपादप्रहेलिकाप्रदानादिभिर्वनितासंभोगसुखपराङ्मुखः सुहृत्परिवृतो दिवसमनैषीत्। यथैव च दिवसमेवमारब्धविविधक्रीडापरिहास चतुरैः सुहृद्भिरुपेतो निशामनैषीत्।

कदाचिद् अक्षरच्युतकमात्राच्युतकबिन्दुमतीगूढचतुर्थपादप्रहेलिकाप्रदानादिभिः वनितासंभोगसुखपराङ्मुखः

रूपविलासोपहसितरतिविभ्रमे = रूपविलासैः उपहसिताः (हास्यविषयीकृताः), रतेः (कामप्रियायाः) विभ्रमाः (शृङ्गारचेष्टाः ) येन ।
विनयवति = अभ्युत्थानादिशीलयुक्ते
अन्वयवति = महाकुलसम्पत्रे
अवरोधजने = अन्तःपुरस्थस्त्रीसमूहे (अवरोधः = राजान्तःपुरम्) ।