मुखपृष्ठम् · ⬆ अलङ्कारः

वक्रोक्तिः

लक्षणम्

यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते ।
श्लेषेण काक्वा वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥ (का०प्र० ९)
अन्यस्यान्यार्थकं वाक्यमन्यथा योजयेद्यदि ।
अन्यः श्लेषेण काक्वा वा सा वक्रोक्तिस्ततो द्विधा ॥ (सा०द० १०)
वक्रोक्तिः श्लेषकाकुभ्यामपरार्थप्रकल्पनम् । (कु०)

वक्त्रा एकेन अभिप्रायेण उक्तं वाक्यं श्रोता श्लेषेण काका (स्वरविकारेण) वा अन्यार्थे योजयति । द्विविधा – श्लेषवक्रोक्तिः, काकुवक्रोक्तिः ।

उदाहरणानि

(श्लेषवक्रोक्तिः – पार्वतीपरमेश्वरयोः संवादः)
कस्त्वं शूली मृगय भिषजं नीलकण्ठः प्रियेऽहं
केकामेकां कुरु पशुपतिर्नैव दृश्ये विषाणे ।
मुग्धे स्थाणुः स चरति कथं जीवितेशः प्रियायाः
त्वं गच्छाटवीमिति हतवचाः पातु वश्चन्द्रचूडः ॥
शूली – त्रिशूलधारी / शूलरोगी; नीलकण्ठः – शिवः / मयूरः; पशुपतिः – शिवः / वृषभः; स्थाणुः – शिवः / वृक्षस्तम्भः; जीवितेशः – प्राणनाथः / यमः – सर्वत्र पार्वती अन्यम् अर्थं योजयति ।

(काकुवक्रोक्तिः)
गुरुजनपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् ।
अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥ (का०प्र० ९)
"नैष्यति" (न आगमिष्यति) इति उक्तम्; काकुस्वरेण "नैष्यति किम्? – एष्यत्येव" इति अर्थः ।