दीपकम्¶
लक्षणम्
सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् ।
सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ (का०प्र० १०)
अप्रस्तुतप्रस्तुतयोर्दीपकं तु निगद्यते ।
अथ कारकमेकं स्यादनेकासु क्रियासु चेत् ॥ (सा०द० १०)
वदन्ति वर्ण्यावर्ण्यानां धर्मैक्यं दीपकं बुधाः । (कु०)
प्रस्तुतानाम् अप्रस्तुतानां च पदार्थानां सकृत् (एकवारम्) एकः समानधर्मः उच्यते । यथा एकः दीपः गृहस्थितं सर्वं वस्तु प्रकाशयति, तथा एका क्रिया सकलं वाक्यं दीपयति । द्विविधम् – क्रियादीपकम् (एका क्रिया अनेकैः कारकैः अन्वेति), कारकदीपकम् (एकं कारकम् अनेकासु क्रियासु अन्वेति) ।
उदाहरणानि
मदेन भाति कलभः प्रतापेन महीपतिः । (कु०)
"भाति" इति एकः धर्मः प्रस्तुतेन राज्ञा अप्रस्तुतेन कलभेन च अन्वेति – क्रियादीपकम् ।
सा गृहम् आगच्छति, पश्यति, हसति, उपविशति च ।
एकं कारकम् (सा) अनेकासु क्रियासु – कारकदीपकम् ।