मुखपृष्ठम् · ⬆ अलङ्कारः

आक्षेपः

लक्षणम्

निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ।
वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ (का०प्र० १०)
वस्तुनो वक्तुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये ।
निषेधाभास आक्षेपः ... (सा०द० १०)

वक्तुम् इष्टस्य अर्थस्य विशेषबोधनाय आपाततः निषेधः । द्विविधः – उक्तविषयः (उक्त्वा निषेधः), वक्ष्यमाणविषयः (वक्तुम् आरभ्य निषेधः) ।

उदाहरणानि

त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमङ्गे ।
इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥ (उ०रा० ३।२६)
"अथवा किमतः परेण" इति उक्तस्य निषेधः – दुःखातिशयः व्यज्यते (उक्तविषयः) ।