मुखपृष्ठम् · ⬆ शास्त्रीयविषयाः

छन्दांसि

गणव्यवस्था

लघुगुरू

सानुस्वारश्च दीर्घश्च विसर्गी च गुरुर्भवेत्।
वर्णः संयोगपूर्वश्च तथा पादान्तगोऽपि वा॥

गणाः

आदिमध्यावसानेषु भजसा यान्ति गौरवम्।
यरता लाघवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम्॥

अन्या युक्तिः - यमाताराजभानसलगम् ॥

वृत्तानि

अधीतानि

वृत्तम्	अक्षराणि	लक्षणम्	उदाहरणम्
इन्द्रवज्रा	११	स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः ऽऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ	कर्पूरगौरं करुणावतारं संसारसारम् भुजगेन्द्रहारम् । सदावसन्तं हृदयारविन्दे भवं भवानीसहितं नमामि ॥ अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य सम्प्रेष्य परिग्रहीतुः। जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा॥
उपेन्द्रवज्रा	११	उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽऽ	त्वमेव माता च पिता त्वमेव।...
उपजातिः	११	अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ । पादौ यदीयावुपजातयस्ताः ॥ ऽऽ। ऽऽ । । ऽ।ऽ ऽ ।ऽ। ऽ ऽ। ।ऽ। ऽऽ	अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः॥ ऽऽ। ऽ ऽ । ।ऽ । ऽऽ ।ऽ ।ऽऽ ॥ ऽ।ऽऽ ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ। ऽऽ। ऽऽ। । ऽ।ऽ। अनन्त वैकुण्ठ मुकुन्द कृष्ण गोविन्द दामोदर माधवेति । वक्तुं समर्थोऽपि न वक्ति कश्चिदहो जनानां व्यसनाभिमुख्यम् ॥ ऽऽ ।ऽ ऽ । । ऽ। ऽ॥ ऽ ।ऽऽ ॥ऽ। ऽ। येषां न विद्या न तपो न दानम्।...
वंशस्थम्	१२	जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ ।ऽ। ऽऽ। ।ऽ। ऽ।ऽ	नमामि नारायणपादपङ्कजं करोमि नारायणपूजनं सदा । वदामि नारायणनाम निर्मलं स्मरामि नारायणतत्त्वमव्ययम् ॥ श्रियः कुरूणामधिपस्य पालनीं प्रजासु वृत्तिं यमयुङ्क्त वेदितुम् । स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः ॥
वसन्ततिलका	१४	उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः ऽऽ। ऽ।। ।ऽ। ।ऽ। ऽऽ	मज्जन्मनः फलमिदं मधुकैटभारे मत्प्रार्थनीयमदनुग्रह एष एव । त्वद्भृत्य-भृत्य-परिचारक-भृत्य-भृत्य- भृत्यस्य भृत्य इति मां स्मर लोकनाथ ॥ प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नीचैः प्रारभ्य विघ्नविहिता विरमन्ति मध्याः । विघ्नैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमजनाः न परित्यज्यन्ति ॥
मालिनी	१५	ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः (भोगिनः ८, लोकाः ७) ।।। ।।। ऽऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ	जयतु जयतु देवो देवकीनन्दनोऽयम् जयतु जयतु कृष्णो वृष्णिवंशप्रदीपः । जयतु जयतु मेघश्यामलः कोमलाङ्गो जयतु जयतु पृथ्वीभारनाशो मुकुन्दः ॥ वटविटपिसमीपे भूमिभागे निषण्णं सकलमुनिजनानां ज्ञानदातारमारात् । त्रिभुवनगुरुमीशं दक्षिणामूर्तिदेवं जननमरणदुःखच्छेददक्षं नमामि ॥ सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यम्। मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति । इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्
मन्दाक्रान्ता	१७	मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौ नतौ ताद्गुरू चेत् (जलधयः ४, षट् ६, अगाः ७) ऽऽऽ ऽ।। ।।। ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ	कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः । यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥
पृथ्वी	१७	जसौ जसयला वसु-ग्रहयतिः पृथ्वी गुरुः। (वसवः ८, ग्रहाः ९) ज-स-ज-स-य-ल-ग (।ऽ। ।।ऽ ।ऽ। ।।ऽ ।ऽऽ ।ऽ)	स्मृताऽपि तरुणातपं करुणया हरन्ती नृणाम् अभङ्गुरतनुत्विषां वलयिता शतैर्विद्युताम्। कलिन्दगिरिनन्दिनीतटसुरद्रुमालम्बिनी मदीयमतिचुम्बिनी भवतु काऽपि कादम्बिनी॥
शिखरिणी	१७	रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी (रसाः ६, रुद्राः ११) ।।ऽ ऽऽऽ ।।। ।।ऽ ऽ।। ।ऽ	शिवः शक्त्याः युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं न चेद् एवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि । अतस्त्वामाराध्यां हरिहरविरिञ्चादिभिरपि प्रणन्तुं स्तोतुं वा कथमकृतपुण्यः प्रभवति ॥ यदा किञ्चिज्ज्ञोऽहं द्विप इव मदान्धः।
आर्या	१२+१८ १२+१५	(मात्रा/जातिः) यस्याः पादे प्रथमे द्वादशमात्रास्तथा तृतीयेऽपि । अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पञ्चदश सार्या ॥
शार्दूलविक्रीडितम्	१९	सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम् (सूर्याः १२, अश्वाः७)	केयूराणि न भूषयन्ते पुरुषम् ...
स्रग्धरा	२१	म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् (त्रि-मुनयः ७+७+७) म-र-भ-न-य-य-य ऽऽऽ ऽ।ऽ ऽ॥ ॥। ।ऽऽ ।ऽऽ ।ऽऽ	या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् । यामाहुः सर्वबीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥१॥

अध्येतव्यानि

वृत्तम्	अक्षराणि	लक्षणम्	उदाहरणम्
भुजङ्गप्रयातम्	१२	भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुर्भिः
तोटकम्	१२	इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम् ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ ।।ऽ	विदिताखिलशास्त्रसुधाजलधे महितोपनिषत्कथितार्थनिधे । हृदये कलये विमलं चरणं भव शङ्करदेशिक मे शरणम् ॥
पुष्पिताग्रा	१२+१३ १२+१३	अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा न न र य – न ज ज र
मञ्जुभाषिणी	१५	सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी
हरिणी	१७	नसमरसलागः षड्वेदैर्हयैर्हरिणी मता ।
प्रहर्षिणी	१३	त्रयाशाभिर्मनजरगाः प्रहर्षिणीयम् ।
शालिनी	११	मात्तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकैः । (४+७) शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोब्धिलोकैः । ऽऽऽ ऽऽ। ऽऽ। ऽऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ। ऽ ऽ। ऽऽ	यत्सावित्रैर्दीपितं भूमिपालैर्लोकश्रेष्ठैः साधु चित्रं चरित्रम् । मत्सम्बन्धात्कश्मला किंवदन्ती स्याच्चेदस्मिन् हन्त धिङ्‌मामधन्यम् ॥
रथोद्धता	११	तात्परैर्नरलगै रथोद्धता ।
वियोगिनी	१०+११	विषमे सजौ गुरुः समे सभौ लौऽथ गुरुर्वियोगिनी यतिः – १, ३ → १-६, ७-१० २,४ → १-७, ८-११