नायकप्रभेदाः नायिकाप्रभेदाश्च¶
नायकप्रभेदाः¶
लक्षणम्¶
त्यागी कृती कुलीनः सुश्रीको रूपयौवनोत्साही।
दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान् नेता॥
प्रभेदाः¶
- धीरोदात्तः (श्रीरामः, युधिष्ठिरः)
अविकत्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्वः । स्थेयान्निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रतः ॥ - धीरोद्धतः (भीमसेनः, परशुरामः)
मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहङ्कारदर्पभूयिष्ठः । आत्मप्रशंसाभिरतो धीरैर्धीरोद्धतः कथितः ॥ - धीरलालितः (वत्सराजः उदयनः)
निश्चिन्तो धीरलालितः स्यात्कलासक्तो मृदुः सुखी । - धीरशान्तः (मालतीमाधवे माधवः)
सामान्यगुणैर्युक्तो धीरप्रशान्तः स्याद् द्विजादिकः ।
शृङ्गारिकावस्थाचतुष्टयम्¶
प्रत्येकं नायकः (धीरोदात्तादिः) अन्यनारीविषयक-व्यवहारभेदेन चतुर्धा भिद्यते (तथा षोडश भेदाः सिद्ध्यन्ति) –
- अनुकूलः – एकनारीरतः। यथा – श्रीरामः।
- दक्षिणः – अनेकनारीषु समानप्रेमवान्। कस्या अपि मनः न दूषयति।
- शठः – गुप्तदोषः कपटी। यः पुरतः प्रियं वदति, किन्तु गुप्ततया अन्यस्यां नायिकायां रक्तः भूत्वा विप्रियं करोति।
- धृष्टः – कृतदोषोऽपि निर्लज्जः। कोपं च न गणयति। अन्यस्यां रक्तः भवति ।
नायकस्य सहायाः¶
- पीठमर्दः – नायकस्य कश्चन अनुचरः (यथा सुग्रीवः)।
- विदूषकः – हास्यकारी, भोजनप्रियः, विश्वासपात्रं च मित्रम्।
- विटः – सन्धिविग्रहादौ चतुरः।
सात्त्विकगुणाः¶
नायकस्य अष्ट सात्त्विकगुणाः – नायकस्य व्यक्तित्वं न केवलं बाह्यचेष्टया, अपितु अन्तःसौन्दर्येण अपि परिचाय्यते -
- शोभा – नीचविषये घृणा, शौर्यं च ।
- विलासः – गति-दृष्टि-भाषणेषु धीरता ।
- माधुर्यम् – विकारे सत्यपि अविकारः ।
- गाम्भीर्यम् – यस्य विकारः परैः लक्षितुं न शक्यते ।
- धैर्यम् – महत्यपि सङ्कटे चित्तस्याचाञ्चल्यम् ।
- तेजः – परावमान-अक्षमा ।
- ललितम् – स्वभावसिद्धा सुकुमारता ।
- औदार्यम् – आत्मत्यागः, विनयादि च ।
नायिकाप्रभेदाः¶
तादृशी नायकगुणैः पत्यौ प्रेमपरीता च। (सा०द० ३।३९)
मुख्याः प्रभेदाः¶
- स्वकीया
विनयार्जवादिगुणयुक्ता गृहकर्मपरायणा पतिव्रता सा स्वकीया । त्रिधा –
मुग्धा – नवयौवना, कामकलासु अनभिज्ञा, लज्जावती च।
मध्या – किञ्चित् प्रगल्भयौवना, कामकलासु चतुरिणी, लज्जा-मन्मथयोः समाना।
प्रगल्भा – पूर्णयौवना, कामातुरा, नायकं वशीकर्तुं समर्था च। - परकीया
परकीया द्विविधा प्रोक्ता परोढा कन्यका च ।
(या परपुरुषेण सह अनुरागं करोति। अनूढा (अविवाहिता), परोढा (परपत्नि)।) - सामान्या
सामान्या तु गुणोपेता धनलोभात्कलाकुशला वेश्या ।
(या धनलोभेन अनेकान् पुरुषान् भजते [गणिका]। )
अवस्थातः भेदाः¶
अथ नायिकाभेदप्रसङ्गे अष्टनायिकानां स्वरूपं साहित्यदर्पणानुसारं विस्तार्यते। कस्यापि रसस्य (मुख्यतया शृङ्गारस्य) परिपाके नायिकायाः तात्कालिकावस्था अतीव महत्त्वं भजते। अवस्थाभेदात् नायिका अष्टधा भिद्यते -
- स्वाधीनभर्तृका – यस्याः नायकः तस्याः अनुरक्तः सन् सदैव पार्श्वे तिष्ठति, तस्याः आज्ञां च पालयति। (इन्दुमती । रघुवंशम्)
लक्षणम् – कान्तो रतिगुणाकृष्टो न जहाति यदन्तिकम्। सा स्यात् स्वाधीनभर्तृका॥ (सा०द० ३।७३)
अवस्था – एषा अतीव प्रसन्ना, गर्वयुक्ता, अलङ्कारप्रिया च भवति। - वासकसज्जा – या नायकस्य आगमनं ज्ञात्वा वासगृहं (शयनगृहं) स्वं च अलङ्करोति। (रत्नावली उदयनं प्रतीक्षमाणा)
लक्षणम् – कुरुते मण्डनं यस्याः सज्जते वासवेश्म च। सा वासकसज्जा॥ (सा०द० ३।७४)
अवस्था – अत्र नायिकायाः उत्कण्ठा, पुनः पुनः द्वारदर्शनं च दृश्यते। - विरहोत्कण्ठिता – यस्याः नायकः केनचित् कार्येण विलम्बितः भवति, अगतश्च सन् तस्याः दुःखं वर्धयति। (यक्षिणी । मेघदूतम्)
लक्षणम् – यस्या आगच्छति प्राणनाथो नागतवान् निशि। तया विनापराधं सा विरहोत्कण्ठिता॥ (सा०द० ३।७५)
अवस्था – अत्र चिन्ता, अश्रुपातः, निश्वासश्च मुख्याः। - विप्रलब्धा – या नायकं सङ्केतस्थले न पश्यति, यद्यपि नायकः आगमनाय प्रतिश्रुतवान्। (गोपयः । श्रीमद्भागवतम्)
लक्षणम् – कृत्वा सङ्केतं यस्याः कान्तो न आगतः। सा विप्रलब्धा॥ (सा०द० ३।७७)
अवस्था – अत्र नायकस्य उपरि क्रोधः, ग्लानिः, निर्वेदश्च भवति। - खण्डिता – यस्याः नायकः अन्यनार्याः सङ्गतं कृत्वा प्रातःकाले तस्याः पुरतः आगच्छति, तस्य शरीरे च अन्यस्याः चिह्नानि (यथा नखक्षतादि) दृश्यन्ते। (राधा । गीतगोविन्दम्)
लक्षणम् – अन्यसम्भोगचिह्नितः प्रातः आगच्छति कान्तो यस्याः सा खण्डिता॥ (सा०द० ३।७६)
अवस्था – ईर्ष्या, कोपः, तूष्णीम्भावश्च अस्याः स्वभावः। - कलहान्तरिता – या कोपवशात् नायकं निराकरोति, ततः पश्चात् सानुशया भूत्वा पश्चात्तापं करोति। (शकुन्तला)
लक्षणम् – चाटुकारमपि कान्तं रोषात् विनाश्य पश्चात् अनुतप्यते सा कलहान्तरिता॥ (सा०द० ३।७८)
अवस्था – अनुतापः (regret) अस्याः प्रधानो भावः। - प्रोषितभर्तृका – यस्याः पतिः कार्यान्तरवशात् दूरदेशं गतः अस्ति। (सीता लङ्कायाम्)
लक्षणम् – नानाकार्यवशात् यस्या दूरदेशं गतः पतिः। सा प्रोषितभर्तृका॥ (सा०द० ३।८०)
अवस्था – एषा मलिना, प्रसाधनरहिता, सदैव भर्तुः चिन्तायां निमग्ना भवति। - अभिसारिका – या मदेन, कामातुरतया वा स्वयं नायकस्य समीपमभिसरति (याति)। (मालती । मालतीमाधवम्)
लक्षणम् – अभिसारयते कान्तं स्वयं वा अभिसरति सा अभिसारिका॥ (सा०द० ३।८१)
अवस्था – एषा द्विधा भवति – ज्योत्स्नाभिसारिका (शुक्लपक्षे) तथा तमोऽभिसारिका (कृष्णपक्षे)।