मुखपृष्ठम् · ⬆ शास्त्रीयविषयाः

सहृदयः

स्वरूपम्

येषां काव्यानुशीलनाभ्यासवशाद् विशदीभूते मनोमुकुरे वर्णनीयतन्मयीभवनयोग्यता ते एव हृदयसंवादभाजः सहृदयाः।

• काव्यानुशीलनाभ्यासः – यः निरन्तरं काव्यस्य पठनं चिन्तनं च करोति।
• विशदीभूतमनोमुकुरः – यस्य मनः-रूपी दर्पणः राग-द्वेष-ईर्ष्यादिभिः मलैः रहितः भूत्वा स्वच्छः जातः।
• तन्मयीभवनयोग्यता – यः काव्यस्य पात्रैः सह (यथा रामेण वा शकुन्तलया वा) पूर्णतया एकात्मतां प्राप्तुं समर्थः।

मुख्याः गुणाः

• वासना – सहृदयस्य अन्तः पूर्वजन्मनः इदानीन्तनजन्मनः वा संस्काराः भवेयुः। यदि कस्यचित् हृदये रतिः वा क्रोधः वा संस्काररूपेण नास्ति, तर्हि सः रसास्वादं कर्तुं न शक्नोति।
• साधारणीकरणक्षमता – सहृदयः काव्ये वर्णितं व्यक्तिविशेषं (यथा-सीताम्) केवलं परस्त्रीरूपेण न पश्यति, अपितु आलम्बन रूपेण पश्यति।
• सत्त्वोद्रेकः – रसास्वादकाले सहृदयः रजस्तमोभ्यां मुक्तः भूत्वा सत्त्वगुणे तिष्ठति। अत्रैव सः ब्रह्मानन्दसहोदरम् आनन्दं लभते।