गुणः¶
उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ।
आत्मनः शब्दार्थयोर्वापि रसादीनां विशेषतः ॥
| गुणः | चित्तवृत्तिः | रसः | वर्णविशेषः | लक्षणम् |
|---|---|---|---|---|
| माधुर्यम् | द्रुतिः/ द्रवीभावः | शृङ्गारः, करुणः, शान्तः | कोमलवर्णाः, अल्पसमासः | चित्तद्रवीभावमयो ह्लादो माधुर्यमुच्यते । सम्भोगे करुणे विप्रलम्भे शान्ते च तन्क्रमात् ॥ |
| प्रसादः | विकासः | सर्वे रसाः | सरलाः शब्दाः, स्पष्टार्थः | चित्तं व्याप्नोति यः क्षिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः । स प्रसादः समस्तेषु रसेषु रचनासु च ॥ |
| ओजः | दीप्तिः | वीरः, रौद्रः, बीभत्सः | कठोरवर्णाः, दीर्घसमासः | चित्तस्य विस्ताररूपं दीप्तित्वमोज उच्यते । वीरबीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमिष्यते ॥ |
चित्तवृत्तयः (चित्तस्य अवस्थात्रयम्)¶
- द्रुतिः – इयं माधुर्यगुणेन सम्बद्धा। शृङ्गार-करुण-शान्तेषु चित्तं द्रवीभवति, सा एव 'द्रुतिः'। (३.१० कारिकायामपि अस्य उल्लेखः अस्ति, परन्तु अष्टमे परिच्छेदे स्पष्टतरं लक्षणम् अस्ति)।
- दीप्तिः – इयं ओजोगुणेन सम्बद्धा। वीर-रौद्र-बीभत्सेषु चित्तस्य या 'विस्ताररूपा' दीप्तिः भवति, सा 'दीप्तिः'।
- विकासः – अयं प्रसादगुणेन सम्बद्धः। सः गुणः यः चित्तं व्याप्नोति (यथा शुष्ककाष्ठे अग्निः), तत्र चित्तस्य 'विकासः' भवति।
गुणनिरूपणम्¶
| माधुर्यम् | लक्षणम् |
चित्तद्रवीभावमयो ह्लादो माधुर्यमुच्यते । सम्भोगे करुणे विप्रलम्भे शान्ते च तन्क्रमात् ॥ |
वैशिष्ट्यम् |
|
उदाहरणानि |
|
सा०द० उदाहरणम् |
अनवरतनयनजललवन निषिक्त...। अत्र कोमलवर्णानां अनुप्रासानां च बाहुल्यात् चित्तद्रवीभावः जायते। |
| प्रसादः | लक्षणम् |
चित्तं व्याप्नोति यः क्षिप्रं शुष्केन्धनमिवानलः । स प्रसादः समस्तेषु रसेषु रचनासु च ॥ (अग्निवत् प्रसारः, स्वच्छजलवत् निमज्जनम् । यथा शुष्ककाष्ठे अग्निः न विलम्बते, तथैव प्रसादगुणयुक्तं काव्यं श्रवणमात्रेण बुद्धौ अर्थं विस्फारयति। स्वच्छे जलाशये अधःस्थिताः सिकताः स्पष्टं दृश्यन्ते, तथैवात्र शब्दा अर्थं नाच्छादयन्ति।) |
वैशिष्ट्यम् |
|
उदाहरणानि |
|
सा०द० उदाहरणम् |
सूचीमुखेन सकृदेव विनिर्भिदन्ती... अत्र श्रवणमात्रेण अर्थप्रतीतिः भवति, यथा स्वच्छजलं वस्त्रे प्रसरति। |
| ओजः | लक्षणम् |
चित्तस्य विस्ताररूपं दीप्तित्वमोज उच्यते । वीरबीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमिष्यते ॥ (अयं गुणः चित्तस्य विस्तारं जनयति। अयं वीर-बीभत्स-रौद्ररसेषु दृश्यते। उत्साह-क्रोध-उद्दीपकः ।) |
वैशिष्ट्यम् |
|
उदाहरणानि |
|
सा०द० उदाहरणम् |
मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्तप्रतिगज... अत्र 'ट' वर्गस्य द्वित्ववर्णानां च प्रयोगात् दीप्तिः (चित्तविस्तारः) भवति। |
विकीर्णविषयाः¶
गुणरीतिभेदः¶
साहित्यदर्पणानुसारं काव्यस्य आत्मभूतस्य रसस्य उपकारकाः धर्माः गुणाः सन्ति, तथा च पदविन्यासस्य प्रकारः रीतिः अस्ति। अनयोः भेदः अतीव सूक्ष्मः - यथा मनुष्यस्य शरीरे शौर्यादि-गुणानां तथा अवयव-संस्थानस्य भेदः भवति।
अत्र अनयोः प्रमुखाः भेदाः विविच्यन्ते -
स्वरूपगतभेदः¶
- गुणाः - एते रसस्य 'अव्यभिचारि-धर्माः' सन्ति। यथा अग्नेः उष्णता, तथैव रसस्य गुणाः। (उदा. - शृङ्गारे 'माधुर्यं' नित्यं भवति)।
- रीतिः - एषा 'पदसंघटना' अस्ति। इयं रसस्य साक्षात् धर्मः न भूत्वा बाह्यं शरीरम् इव अस्ति।
आश्रयभेदः¶
- गुणाः - गुणानां मुख्यः आश्रयः 'रसः' एव अस्ति। यद्यपि ते शब्दे अर्थे च प्रतीयन्ते, तथापि तेषां सम्बन्धः रसेन सह भवति।
- रीतिः - रीतेः आश्रयः 'वर्णाः' अथवा 'पदावली' अस्ति। अत्र समासानां प्रयोगः, वर्णानां कोमलता वा उग्रता वा मुख्यत्वं भजते।
कति गुणाः?¶
प्राचीनैः दशगुणाः प्रतिपादिताः किन्तु अर्वाचीनैः तेषां खण्डनं क्रियते । न ते पार्थक्येन द्रष्टव्याः, अन्येषु गुणेषु अन्तर्भावः तेषाम् इति विश्वनाथः । यथा श्लेषः, समाधिः इत्यादयः वस्तुतया ओजः इत्येव (इति साहित्यकाराः) ।